اثر جدید محمدسلیمانی فر، کاریکاتور ترامپ در هیئت مگسی خون‌آشام با الهام از جهان مسخ‌شده کافکا منتشر شد.

به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، محمد سلیمانی‌فر، هنرمند ایرانی، در کاریکاتوری با عنوان «خونخوار جهان»، دونالد ترامپ را در هیئت مگسی به تصویر کشیده است که خون کره زمین را می‌مکد؛ اثری با رویکردی انتقادی که با بهره‌گیری از ظرفیت‌های نمادین ادبیات، به‌ویژه رمان «مسخ» اثر فرانتس کافکا، تصویری استعاری از قدرت، استحاله و مناسبات سلطه در جهان معاصر ارائه می‌دهد.

از «مسخ» کافکا تا استحاله یک چهره سیاسی

در رمان مشهور «مسخ» اثر فرانتس کافکا، گرگور سامسا، شخصیت اصلی داستان، روزی از خواب بیدار می‌شود و خود را در هیئت حشره‌ای غول‌آسا می‌یابد. این دگرگونی نامتعارف، زمینه‌ای برای پرداختن به بیگانگی، بحران هویت و مناسبات سرد و غیرانسانی جامعه فراهم می‌کند.

محمد سلیمانی‌فر در کاریکاتور «خونخوار جهان»، با بهره‌گیری از ایده دگردیسی انسان به حشره و بازآفرینی آزادانه این ایده در قلمرو کاریکاتور سیاسی، دونالد ترامپ را در هیئت مگسی خون‌خوار ترسیم کرده است. با این تفاوت که در این اثر، دگردیسی نه سرنوشتی تحمیل‌شده بر یک انسان، بلکه ابزاری برای بیان انتقادی هنرمند درباره یک چهره سیاسی است.

در این بازخوانی تصویری، حشره‌شدن به استعاره‌ای از چهره‌ای تبدیل می‌شود که هنرمند او را در پیوند با بهره‌کشی از جهان به تصویر می‌کشد. بدین‌ترتیب، ایده مسخ از فضای ادبیات داستانی فراتر می‌رود و در قالب زبانی تصویری و سیاسی بازتعریف می‌شود.

مسخ در باور اسلامی؛ تفاوت دگردیسی با تناسخ

در باور اسلامی، به‌ویژه در آموزه‌های شیعه، «مسخ» با «تناسخ» تفاوت بنیادین دارد؛ قرآن کریم در آیات ۶۵ سوره بقره و ۶۰ سوره مائده، از مسخ گروهی از نافرمانان به میمون و خوک سخن می‌گوید، درحالی‌که تناسخ، به معنای انتقال روح انسان پس از مرگ به بدنی دیگر، در تعالیم اعتقادی اسلام پذیرفته نیست. همچنین، در آیه ۷۶ سوره یس، قرآن از برانگیخته‌شدن انسان‌ها در قیامت سخن می‌گوید؛ بنابراین، مسخ در متون اسلامی به معنای حلول روح مرده در بدن موجودی دیگر نیست. در خوانش مفهومی کاریکاتور «خونخوار جهان»، اثر محمد سلیمانی‌فر را می‌توان با الهام از ایده دگردیسی در رمان «مسخ» کافکا و مفهوم اخلاقیِ مسخ انسان، به‌عنوان استعاره‌ای هنری از دگرگونی چهره و رفتار انسان در مواجهه با قدرت تفسیر کرد؛ نه به‌عنوان ادعایی درباره وقوع واقعی مسخ یا تناسخ درباره یک شخصیت سیاسی.

خون زمین؛ استعاره‌ای از هزینه انسانی قدرت

عنصر محوری دیگر در این کاریکاتور، کره زمین است؛ سیاره‌ای که در برابر مگسِ دارای چهره ترامپ قرار گرفته و خون آن مکیده می‌شود. این تصویر، در خوانش انتقادی اثر، نمادی از منابع طبیعی، سرمایه‌های انسانی و ملت‌هایی باشد که از رقابت‌ها و تصمیم‌های قدرت‌های جهانی تأثیر می‌پذیرند.

عنوان «خونخوار جهان» نیز این استعاره را تشدید می‌کند. خون در اینجا صرفاً عنصری بصری نیست، بلکه نشانه‌ای از هزینه‌های انسانی و اجتماعی مناسبات سلطه باشد. تضاد میان عظمت زمین و موجود کوچک خون‌مکنده، به تصویر بُعدی طنزآمیز و در عین حال تلخ می‌بخشد.

وقتی ادبیات به زبان کاریکاتور سخن می‌گوید

پیوند میان ادبیات و هنرهای تجسمی، امکان بازآفرینی ایده‌های ادبی را در قالب‌هایی تازه فراهم می‌کند. «مسخ» کافکا با تصویر دگردیسی و بیگانگی، بستری مفهومی برای اندیشیدن به تغییر چهره انسان و مناسبات غیرانسانی ایجاد کرده است؛ بستری که می‌توان آن را در خوانش کاریکاتور «خونخوار جهان» نیز دنبال کرد.

محمد سلیمانی‌فر با الهام از این ظرفیت ادبی و انتقال آن به عرصه کاریکاتور سیاسی، تصویری می‌سازد که در آن دگردیسی، طنز سیاه و نقد قدرت در یک قاب به هم می‌رسند. اثر او مخاطب را با این پرسش مواجه می‌کند که چگونه می‌توان از زبان استعاره برای آشکارکردن پیامدهای قدرت و منافع سیاسی استفاده کرد.

«خونخوار جهان» را می‌توان نمونه‌ای از تلاقی ادبیات و کاریکاتور مفهومی دانست؛ اثری که با ارجاع به جهان نمادین کافکا، ایده مسخ را به بستری برای بیان یک موضع انتقادی معاصر تبدیل می‌کند.

مشخصات اثر