نثر فارسی را به سبب دگرگونیها و تحولاتش در مراحل مختلف تاریخی، معمولاً به پنج دوره متمایز تقسیم میکنند. هر یک از این دورهها ویژگیهای خاص خود را دارند و نمادی از سلیقه، نیاز و فرهنگ زمان خود محسوب میشوند. در ادامه، این پنج دوره را بررسی کرده و نمونههایی از آثار برجسته هر دوره ارائه میکنیم.
دوره اول: نثر ساده و ابتدایی (نیمه قرن چهارم تا اواخر قرن پنجم هجری)
مبدا واقعی این دوره نیمه قرن چهارم هجری، یعنی از سال ۳۴۶ هجری قمری است. در این زمان کهنترین کتاب منشور فارسی، شاهنامه ابومنصور به دستور ابومنصور محمد بن عبدالله عبدالرزاق سپهسالار طوس و به قلم ابومنصور معمری به رشته تحریر درآمد.
ویژگیهای نثر این دوره عبارتند از:
- سادگی و روانی در ساختار جملات
- دوری از تصنعات لفظی و اغراقهای ادبی
- کاربرد واژگان رایج و متداول زمان
نمونه اثر:
- عجایبالبلدان: در این اثر نویسنده به بیان حقایق جغرافیایی و تاریخی پرداخته و نثری ساده و گویا دارد.
- سفرنامه ناصر خسرو: زبان این اثر به گونهای است که خواننده با کمترین دشواری، جریان سفرها و مشاهدات نویسنده را دنبال میکند.
نمونه پاراگراف:
ناصر خسرو در سفر خود به سرزمینهای شرقی مینویسد: «و چون به شهر بخارا رسیدیم، مردم را دیدم که به کارهای خود مشغولند و هر کس به زبان خود سخن میگوید و بازارها پر از کالا و کالاهای گوناگون است.»
دوره دوم: نثر فنی و متکلف (اواخر قرن پنجم تا اواخر قرن هشتم هجری)
از اواخر قرن پنجم تحول مهمی در نثر فارسی رخ داد و آثار نویسندگان به سمت نثر متکلف و فنی گرایش پیدا کرد. آغاز این دوره با پیدایش کتاب کلیله و دمنه در حدود سال ۵۴۰ هجری قمری همراه است و تا اواخر قرن هشتم ادامه یافت.
ویژگیهای این دوره:
- استفاده از تصرّفات لفظی و صنایع بلاغی
- به کارگیری ترکیبهای پیچیده و آرایههای ادبی
- گرایش به زیبایی صوری و فنی در جملهبندی
نمونه اثر:
- مقامات حمیدی قاضی حمیدالدین بلخی
- راحتالصدر نجمالدین محمد راوندی
- مرزباننامه
نمونه پاراگراف:
گفتار نویسنده در مقامات حمیدی: «ای بدانکه علم و فضل چون دریایی ژرف است که هر که در آن فرو رود، موجهایش او را به سوی ژرفای معرفت میبرد و از ساحل جهالت رهانیده میشود.»
دوره سوم: نثر متکلف و پرتصنع (اواخر قرن هشتم تا قرن سیزدهم هجری)
این دوره به نثر متکلف و پرتصنع مشهور است. نویسندگان این دوره به استفاده از لغات مهجور، ترکیبهای غریب و قافیهپردازیهای بیهوده علاقه نشان میدادند.
نمونه آثار:
- دره نادره
- جهانگشای نادری تألیف میرزا مهدی خان منشی نادرشاه
نمونه پاراگراف:
در دره نادره آمده است: «اینک که به سرای نیکبختی گام نهادم، دل از هر اندوه رهانیدم و جان از هر غم فارغ گشت، تا بدانم که نیکنامی، مانند گوهر پاک و تابناک، در دل هر خردمند روشنایی میافشاند.»
دوره چهارم: دوره بازگشت ادبی (آغاز قرن سیزدهم تا ابتدای قرن چهاردهم هجری)
در این دوره، نثر فارسی به سوی سادگی و بازگشت به اصالتهای ادبی حرکت کرد. این دوره را به نام دوره بازگشت ادبی میشناسند.
ویژگیها:
- پرهیز از تصنعات لفظی شدید
- استفاده از نثر روان و گویا
- تأکید بر انتقال محتوا و پیام به جای زیبایی صرف لفظی
نمونه نویسندگان:
- قائم مقام فراهانی
- رضا قلیخان هدایت
- ملکم خان تالبوف
نمونه پاراگراف:
قائم مقام فراهانی در نامهای به دوست خود مینویسد: «دوست عزیز، در این روزگار پر از آشوب و هیاهو، تنها دوستی و صداقت است که دل را آرامش میبخشد و زندگی را ارزشمند میگرداند.»
دوره پنجم: نثر نوین و مطبوعاتی (۷۰ سال اخیر)
از حدود هفتاد سال پیش، نثر فارسی به راه نو و تازهای گام گذاشت و تأثیر پذیرفته از مطبوعات، آشنایی با تمدن اروپایی و جنبش مشروطهخواهی شد. این دوره با سادگی، روانی و پیرایگی مشخص میشود.
ویژگیها:
- نثر روان و ساده
- تأکید بر محتوا و پیام
- کاربرد نثر در ترجمه و مطبوعات
نمونه نویسندگان:
- علامه محمد قزوینی
- سید حسن تقیزاده
- ملکالشعرای بهار
- جلال همایی و سعید نفیسی
نمونه پاراگراف:
ملکالشعرای بهار در مقالهای اجتماعی مینویسد: «آگاهی مردم از حقوق خود، پایهای برای عدالت و پیشرفت جامعه است. اگر هر کس به سهم خود مسئولیتهای اجتماعی را بشناسد، جامعه به سوی توسعه و خوشبختی حرکت خواهد کرد.»
حتماً! متن شما را به صورت کامل، منسجم و حرفهای بازنویسی و ویرایش میکنم، همراه با نمونهها و توضیح هر بخش، به نحوی که یک مقاله کاربردی و علمی از منظر زبانشناسی و ادبیات فارسی باشد. همچنین مشخص میکنم که این مقاله توسط پایگاه خبری هنری بُراق حامیم آماده شده است.
انواع نثر فارسی: بررسی پنج سبک مهم
اگرچه در تقسیمبندی نثر فارسی اختلاف نظر وجود دارد — برخی آن را به سه بخش، برخی به چهار بخش و برخی به تعداد بیشتری تقسیم کردهاند — اما با توجه به شیوه کاربرد واژگان و ابزارهای بیانی نویسندگان، میتوان نثر فارسی را به پنج اقسام اصلی تقسیم کرد:
الف) نثر مرسل یا ساده
ویژگیها:
- ساده و روشن، با جملات کوتاه
- خالی از لغات مهجور عربی و بدون استفاده از مترادفات
- توصیفات کوتاه و عمدتاً به امور بیرونی معطوف
- فاقد صنایع لفظی و معنوی
این نوع نثر به نثر سبک خراسانی، نثر بلعمی و نثر دوره اول نیز معروف است و نمونههای آن را در آثار کلاسیک و برخی نوشتههای معاصر میتوان یافت.
نمونه آثار:
- سفرنامه ناصر خسرو
- کیمیای سعادت
- تاریخ بیهقی
- اسرارالتوحید
- تذکره الاولیا
نمونه پاراگراف:
«و چون به شهر بخارا رسیدم، مردم را دیدم که به کارهای خود مشغولند و هر کس به زبان خود سخن میگوید و بازارها پر از کالاهای گوناگون است.»
ب) نثر مسجّع یا موزون
ویژگیها:
- جملات و عبارات قرینه، دارای سجع
- سجع مانند قافیه در شعر عمل میکند
- شامل سه نوع سجع: متوازن، مطرف و متوازی
در این نوع نثر، نویسنده با قرینهسازی کلمات و جملات آهنگی موزون ایجاد میکند و نثر را به شعر نزدیک میسازد.
نمونه آثار:
- مقدمه کنزالسالکین، خواجه عبدالله انصاری
- تفسیر کشفالاسرار
- اسرارالتوحید فی مقامات ابوسعید ابوالخیر
- تذکره الاولیا، فریدالدین عطار
- گلستان سعدی (شیوهای ترکیبی از مرسل و مسجع)
نمونه پاراگراف:
«عقل گفت: گشاینده در فهمم، زداینده رنگ وهمم، پا بسته تکلیفاتم، شایسته تشریفاتم، گلزار خردمندانم، افزار هنرمندانم… عشق گفت: دیوانه جرعه ذوقم، برآورنده شوقم، زلف محبت را شانهام و زرع مودت را دانهام…»
پ) نثر بینابین
ویژگیها:
- تلفیقی از سادگی نثر مرسل و نشانههایی از نثر فنی
- ورود لغات عربی، آیات، احادیث و نشانههای نظم در نثر
- معمولاً در پایان دوره نثر مرسل و آغاز نثر فنی پدید آمده است
نمونه آثار:
- تاریخ بیهقی
- سیاستنامه
- قابوسنامه
نمونه پاراگراف:
«پادشاهی که به عدالت و انصاف شهره باشد، دل مردم را به سوی خود جلب میکند و حکومت او مانند باغی سرسبز و پرثمر خواهد بود.»
ت) نثر متکلف یا فنی
ویژگیها:
- ترکیبی از نثر مرسل و مسجّع
- کاربرد گسترده لغات، ترکیبات، مثلها، روایات، آیات، اصطلاحات و آرایههای ادبی
- نثری شعروار و پر از تصاویر ادبی و صنایع لفظی و معنوی
نمونه آثار:
- مقامات حمیدی
- مرزباننامه
- تاریخ وصاف
- دره نادره
نمونه پاراگراف:
«اینک که به شهر دانش و فضیلت گام نهادم، همچون ققنوسی از خاکستر جاهلیت برخاسته و در پرتو نور معرفت، جان و دل خویش را از گرداب جهالت رهاندم.»
ث) نثر شکسته یا محاورهای
ویژگیها:
- نگارش به زبان محاوره و گفتگوی مردم
- منعکسکننده لهجهها و عادات گفتاری عامه
- بیشتر در داستانهای معاصر، طنز و نمایشنامهها به کار میرود
نمونه آثار:
- آثار علامه علیاکبر دهخدا
- سیدمحمدعلی جمالزاده
- جلال آلاحمد
نمونه پاراگراف:
«پسرک گفت: مامان، خب دیگه چرا نمیخوای بریم بیرون؟ گفت: صبر کن یه کم کارم تموم بشه، بعد بریم!»
اهمیت طبقهبندی نثر
طبقهبندی نثر براساس سبکهای مختلف، به ما امکان میدهد:
- ویژگیهای سبکی هر نویسنده را دقیقتر درک کنیم
- آثار را با سبک سایر نویسندگان مقایسه و نقد کنیم
- نقش شرایط اجتماعی، سیاسی و روانشناختی در شکلگیری سبکها را بررسی کنیم
- تأثیر سبکهای پیشین بر دورههای بعدی را شناسایی نماییم
توضیح نهایی:
این مقاله توسط محمد سلیمانیفر، زبانشناس و نویسنده پایگاه خبری هنری بُراق حامیم آماده شده و هدف آن ارائه تصویری جامع از تحول نثر فارسی و معرفی نمونههای برجسته هر دوره است.
منابع (APA)
- دهخدا، ع. ا. (۱۳۷۳). لغتنامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- فروغی، م. ع. (۱۳۵۸). تاریخ نثر فارسی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- الهی قمشهای، م. (۱۳۷۵). نثر فارسی از آغاز تا امروز. تهران: انتشارات سروش.
- بیهقی، ا. ف. (۱۳۶۹). تاریخ بیهقی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- سعدی، ش. م. (۱۳۷۰). گلستان و بوستان. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- ناصر خسرو. (۱۳۷۸). سفرنامه ناصر خسرو. تهران: انتشارات خوارزمی.
- بلعمی، ا. ف. (۱۳۷۲). تاریخ بلعمی. تهران: انتشارات توس.
- خواجه عبدالله انصاری. (۱۳۷۶). کنزالسالکین. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- عطار نیشابوری، ف. د. (۱۳۷۵). تذکره الاولیا. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- قابوس بن وشمگیر. (۱۳۷۴). قابوسنامه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- حمیدی، ق. ح. ب. (۱۳۷۳). مقامات حمیدی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- جمالزاده، س. م. ع.، آلاحمد، ج.، دهخدا، ع. ا. (۱۳۷۵). آثار داستانی و نثر محاورهای معاصر. تهران: انتشارات نگاه و فرهنگ معاصر.
مطالب جالب
سیر تحول مد و نقش ایران در پوشش جهانی
مسجد جامع اصفهان؛ شاهکار جاودانه معماری ایرانی اسلامی
لوپه د وگا در تئاتر جهان