جدال هنری بر سر شیشه‌های نوتردام

طرح شیشه‌های رنگی جدید کلیسای نوتردام اثر کلر تابوره، همزمان با بازسازی این بنای تاریخی، موجی از تحسین و انتقاد هنری، الهیاتی و سیاسی را برانگیخته است.

گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم

پروژه نصب شیشه‌های رنگی جدید در کلیسای نوتردام پاریس، یکی از بحث‌برانگیزترین طرح‌های هنر عمومی معاصر در اروپا شده است؛ طرحی که مرز میان سنت، میراث تاریخی و هنر معاصر را به میدان مناظره‌ای جدی تبدیل کرده است.

کلر تابوره، نقاش فیگوراتیو فرانسوی، در سال ۲۰۲۴ پس از رقابتی میان ۱۱۰ هنرمند، به عنوان طراح شیشه‌های جدید این کلیسا انتخاب شد. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، و اسقف اعظم پاریس، لوران اولریش، با تأکید کلیسای کاتولیک بر انتخاب هنرمندی فیگوراتیو، او را برای این مأموریت برگزیدند.

تابوره که به پرتره‌های پررنگ و احساسی خود شهرت دارد، مجموعه‌ای از نمازگزاران چندنسلی و چندقومیتی را در حال سجده در واقعه پنطیکاست به تصویر کشیده است؛ تصویری که قرار است در شش شیشه‌رنگی جدید در راهروی جنوبی کلیسا نصب شود.

انتقادها از جایگزینی شیشه‌های قرن نوزدهم

طرح جدید از همان ابتدا با واکنش‌های تند روبه‌رو شد. منتقدان معتقدند جایگزینی شیشه‌های قرن نوزدهمی اثر اوژن ویوله-لو-دوک و ژان-باتیست لاسو، اقدامی نمایشی و مغایر با اصول حفاظت از میراث فرهنگی است؛ زیرا این آثار در آتش‌سوزی سال ۲۰۱۹ آسیب جدی ندیده بودند.

برخی کارشناسان به منشور ونیز ۱۹۶۴ اشاره کرده‌اند؛ سندی که بر حفظ عناصر اصیل بناهای تاریخی تأکید می‌کند و تغییرات گسترده را تنها در صورت ضرورت مجاز می‌داند. از نگاه آنان، حذف شیشه‌های موجود با روح این منشور همخوانی ندارد.

در مقابل، حامیان پروژه تأکید می‌کنند که همین شیشه‌های به‌اصطلاح «اصیل» نیز در قرن نوزدهم و در جریان بازسازی گسترده کلیسا نصب شده‌اند؛ یعنی قرن‌ها پس از آغاز ساخت نوتردام در سال ۱۱۶۳.

پاسخ تابوره به موج مخالفت‌ها

تابوره، ۴۴ ساله، در واکنش به انتقادها اعلام کرده است که بخشی از مخالفت‌ها از سوی افرادی مطرح می‌شود که حتی طرح‌ها را به‌دقت ندیده‌اند. او در گفت‌وگویی رسانه‌ای اظهار کرد که در کنار پیام‌های منفی، حمایت‌های فراوانی نیز دریافت کرده است. نمایشگاه «در یک نفس» در گرند پاله پاریس، نخستین فرصت عمومی برای مشاهده ماکت‌های شیشه‌های جدید بود. این نمایشگاه همزمان با نمایش آثار او در موزه فورلیندن هلند برگزار شد و توجه گسترده رسانه‌ها و منتقدان را جلب کرد.

تابوره برای اجرای این پروژه با کارگاه تاریخی سیمون-مارک در شهر رنس همکاری می‌کند؛ کارگاهی که از سال ۱۶۴۰ فعالیت دارد و در بازسازی کلیساهای پس از جنگ جهانی دوم نقش مهمی ایفا کرده است. هنرمندانی چون ژوان میرو، مارک شاگال و ایمی کنوبل نیز با این کارگاه همکاری داشته‌اند.

جدال بر سر مفهوم «معاصر» در بنای تاریخی

مکرون پس از آتش‌سوزی سال ۲۰۱۹ وعده داد که نوتردام طی پنج سال با «حرکتی معاصر» بازسازی شود. همین تعبیر به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل شد: آیا بنایی که نماد جاودانگی تاریخی است، باید به زیبایی‌شناسی یک دوره خاص گره بخورد؟

تابوره معتقد است که بناهای تاریخی خود از لایه‌های زمانی مختلف تشکیل شده‌اند و توقف این روند، به معنای انجماد تاریخ است. او می‌گوید در کشوری با چنین میراثی، نمی‌توان زمان را متوقف کرد و باید میان لایه‌های قدیم و جدید گفت‌وگویی هماهنگ ایجاد کرد.

نگاه از منظر هنر ایرانی–اسلامی

در سنت هنر ایرانی–اسلامی، به‌ویژه در معماری مساجد و بقاع متبرکه، مفهوم «تداوم در عین تحول» همواره وجود داشته است. از الحاقات دوره‌های مختلف در حرم امام رضا(ع) تا گنبدسازی‌ها و کاشی‌کاری‌های صفوی و قاجار، هنر اسلامی نشان داده است که افزودن لایه‌های جدید می‌تواند با حفظ روح معنوی بنا همراه باشد.

از این منظر، بحث نوتردام نیز به پرسشی جهانی تبدیل می‌شود: چگونه می‌توان میان اصالت تاریخی و بیان هنری معاصر توازن ایجاد کرد؛ بدون آنکه هویت معنوی و فرهنگی بنا آسیب ببیند؟

تحلیل پایانی خبر

پروژه شیشه‌های جدید نوتردام، فراتر از یک اختلاف سلیقه هنری، به صحنه‌ای برای تقابل سه دیدگاه تبدیل شده است:
۱. رویکرد حفاظت‌گرایانه که اصالت تاریخی را اولویت مطلق می‌داند.
۲. رویکرد معاصرگرا که بناهای تاریخی را موجوداتی زنده و قابل تحول می‌بیند.
۳. رویکرد میانه که به دنبال گفت‌وگوی میان سنت و نوگرایی است.

در تجربه معماری ایرانی–اسلامی، رویکرد سوم بیشترین موفقیت را داشته است؛ زیرا بناها بدون قطع پیوند با گذشته، لایه‌های تازه‌ای از معنا و زیبایی را پذیرفته‌اند. اگر پروژه نوتردام نیز بتواند چنین توازنی ایجاد کند، ممکن است در آینده به‌عنوان بخشی از هویت تاریخی کلیسا پذیرفته شود؛ همان‌گونه که بسیاری از افزوده‌های قرن نوزدهم امروز «اصیل» تلقی می‌شوند.

منبع:
گزارش و گفت‌وگوی منتشرشده در روزنامه گاردین و پوشش رسانه‌های هنری بین‌المللی درباره پروژه شیشه‌های جدید کلیسای نوتردام پاریس.