بهرام بیضایی، نمایشنامهنویس، کارگردان، پژوهشگر و نظریهپرداز برجسته هنرهای نمایشی، با بیش از شش دهه فعالیت فرهنگی، یکی از ستونهای اصلی تئاتر و سینمای معاصر ایران بود که در روز تولدش درگذشت.
به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، بهرام بیضایی در ۵ دیماه ۱۳۱۷ در تهران و در خانوادهای اهل ادب، تحقیق و فرهنگ به دنیا آمد. پدر او، نعمتالله بیضایی، پژوهشگر فرهنگ عامه و ادبیات بود و همین فضای خانوادگی سبب شد که بیضایی از کودکی با قصههای کهن، اسطورهها، متون کلاسیک فارسی، تعزیه و نمایشهای آیینی انس بگیرد. این آشنایی زودهنگام، بعدها به شالوده اصلی اندیشه و آثار هنری او تبدیل شد.
بیضایی تحصیلات خود را در رشته ادبیات فارسی در دانشگاه تهران آغاز کرد، اما مسیر مستقل پژوهش و خلق هنری را برگزید. او از دهه ۱۳۴۰ خورشیدی بهطور جدی وارد عرصه تئاتر شد و با نگاهی پژوهشمحور، نمایش ایرانی را از منظر تاریخی، اسطورهای و ساختاری بررسی کرد. در همین دوره، بیضایی با نگارش نمایشنامههایی متفاوت، زبان تازهای در تئاتر ایران پدید آورد.
نمایشنامههایی چون «پهلوان اکبر میمیرد»، «چهار صندوق»، «سلطان مار» و بهویژه «مرگ یزدگرد»، جایگاه او را بهعنوان یکی از مهمترین نمایشنامهنویسان تاریخ معاصر ایران تثبیت کردند. در این آثار، تاریخ و اسطوره نه بهعنوان روایت گذشته، بلکه بهمثابه ابزاری برای فهم اکنون و نقد قدرت، روایت میشوند.
ورود به سینما
بهرام بیضایی در دهه ۱۳۵۰ وارد سینما شد و بهسرعت به یکی از چهرههای شاخص موج نوی سینمای ایران بدل گشت. نخستین فیلم بلند او، «رگبار»، نگاهی انسانی و اجتماعی داشت و زبان بصری متفاوتی را معرفی کرد. پس از آن، آثاری چون «غریبه و مه» و «چریکه تارا» نگاه اسطورهای و شاعرانه او را در سینما تثبیت کردند.
شاهکار بیچونوچرای بیضایی در سینما، فیلم «باشو، غریبه کوچک» است؛ اثری که با روایت همزیستی کودک جنگزده جنوبی و زن شمالی، مفاهیمی چون هویت، وطن، زبان و انسانیت را بهشکلی جهانشمول مطرح میکند. این فیلم بارها بهعنوان یکی از بهترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران انتخاب شده است.
از دیگر آثار مهم سینمایی او میتوان به «مسافران» با ساختاری آیینی و «سگکشی» با نگاهی انتقادی به مناسبات اجتماعی و اقتصادی اشاره کرد؛ فیلمی که واپسین اثر سینمایی او بهشمار میرود.
پژوهش و آموزش
بیضایی علاوه بر خلق اثر، پژوهشگری برجسته در حوزه تاریخ نمایش ایران بود. کتاب «نمایش در ایران» یکی از منابع مرجع در شناخت نمایشهای سنتی و آیینی ایران محسوب میشود. او سالها به آموزش و تدریس پرداخت و پس از ترک ایران در سال ۲۰۱۰ میلادی، بهعنوان استاد در دانشگاه استنفورد آمریکا، به پژوهش و تدریس هنر و فرهنگ ایرانی ادامه داد.
درگذشت
بهرام بیضایی در ۵ دیماه ۱۴۰۴ خورشیدی (۲۶ دسامبر ۲۰۲۵ میلادی)، همزمان با هشتادوهفتمین سالروز تولدش، در کالیفرنیا، ایالات متحده آمریکا درگذشت. خبر درگذشت او توسط منابع معتبر رسانهای و دانشگاهی تأیید شد و واکنشهای گستردهای در میان هنرمندان، اندیشمندان و دوستداران فرهنگ ایران در پی داشت.
همسر او، مژده شمسایی، با انتشار پیامی، این ضایعه را اعلام کرد و جامعه فرهنگی ایران، فقدان بیضایی را یکی از بزرگترین خسارتهای فرهنگی سالهای اخیر دانست.
جمعبندی تحلیلی
بهرام بیضایی تنها یک هنرمند نبود؛ او معمار نوعی نگاه فرهنگی به هنر بود که اسطوره، تاریخ، زبان فارسی و انسان معاصر را درهم تنید. آثار او همچنان خوانده، دیده و اجرا میشوند و نقش او در تثبیت هویت مستقل تئاتر و سینمای ایران، ماندگار و غیرقابل انکار است. بیضایی درگذشت، اما اندیشه و هنر او در حافظه فرهنگی ایران زنده خواهد ماند.
منابع خبر
- ویکیپدیای فارسی و انگلیسی – Bahram Beyzaie
- BBC Persian
- Tehran Times
- Stanford University – Iranian Studies Program
- Euronews Persian
- آرشیو آثار و نوشتههای بهرام بیضایی
مطالب جالب
راهنمای زبان عربی عراقی؛ کلید ارتباط در اربعین
نمایشگاه آثار رئیس آکادمی هنر ازبکستان در فرهنگستان هنر
فراخوان تکمیلی فستیوال پیانو «کلارا» منتشر شد