قرآن کریم در آیات سوره بقره، هدف روزه را تربیت تقوا، شکرگزاری نعمت هدایت و تعمیق ارتباط معنوی انسان با خداوند معرفی می‌کند.

به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، بررسی آیات قرآن کریم نشان می‌دهد که خداوند در تشریع روزه، اهدافی روشن، تربیتی و تمدنی را برای انسان ترسیم کرده است؛ اهدافی که ریشه در تعالی روح، تقویت اراده و شکل‌گیری جامعه‌ای متقی دارد. این گزارش با استناد به آیات قرآن کریم و مدخل‌های «صوم» و «صلاه» در منابع دانشنامه‌ای شیعی مانند ویکی‌شیعه و ویکی‌فقه تنظیم شده است.

تقوا؛ هدف بنیادین روزه در قرآن

خداوند در قرآن کریم و در سوره بقره، آیه ۱۸۳ تصریح می‌کند: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ». این عبارت، فلسفه محوری روزه را روشن می‌کند. خداوند روزه را بر مؤمنان واجب کرد تا آنان به تقوا برسند.

تقوا در منطق قرآنی به معنای خودنگهداری آگاهانه و مراقبت دائمی در برابر گناه است. روزه با محدود کردن برخی تمایلات طبیعی و مباح مانند خوردن و آشامیدن، اراده انسان را تقویت می‌کند و او را برای پرهیز از حرام آماده‌تر می‌سازد. این کارکرد تربیتی، نشان می‌دهد که روزه یک برنامه فشرده خودسازی معنوی است.

شکر نعمت هدایت و بزرگداشت خدا

در ادامه آیات روزه، خداوند در سوره بقره، آیه ۱۸۵ ماه رمضان را ماه نزول قرآن معرفی می‌کند و می‌فرماید: «وَلِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ».

این آیه دو هدف دیگر روزه را بیان می‌کند: تکبیر خداوند و شکرگزاری. ماه رمضان با نزول قرآن پیوند خورده است و روزه‌داری در این ماه، زمینه‌ای برای بازگشت به متن وحی و بازخوانی پیام هدایت الهی فراهم می‌آورد. از منظر هنر ایرانی اسلامی، این پیوند میان قرآن و روزه در آیین‌های تلاوت، خوشنویسی آیات، تذهیب مصاحف و برگزاری محافل قرآنی تجلی یافته است.

روزه‌داری در این چارچوب، صرفاً یک امساک جسمانی نیست؛ بلکه یک حرکت فرهنگی و هنری در بستر تمدن اسلامی محسوب می‌شود که جامعه را به سوی شکر نعمت هدایت سوق می‌دهد.

تقویت رابطه عبد و رب

در میان آیات مربوط به روزه، خداوند در سوره بقره، آیه ۱۸۶ می‌فرماید: «فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ». قرار گرفتن این آیه در دل احکام روزه، پیام روشنی دارد: روزه بستر نزدیکی به خداوند را فراهم می‌کند.

انسان روزه‌دار با کاهش تعلقات مادی، آمادگی بیشتری برای دعا و مناجات پیدا می‌کند. این حقیقت در سنت‌های عبادی ایرانی اسلامی مانند شب‌های احیا، مناجات‌خوانی و آیین‌های دعا در مساجد تاریخی ایران به‌خوبی دیده می‌شود. روزه، فضای اجتماعی جامعه را به سمت معنویت و توجه به خدا سوق می‌دهد.

التزام به حدود الهی و نظم عبادی

خداوند در سوره بقره، آیه ۱۸۷ پس از بیان جزئیات احکام روزه تأکید می‌کند: «تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا». این بیان نشان می‌دهد که روزه تمرینی برای رعایت مرزهای الهی است.

انسان روزه‌دار، زمان خوردن و آشامیدن خود را دقیق تنظیم می‌کند و به افق شرعی توجه دارد. این نظم عبادی، روح انضباط را در فرد و جامعه تقویت می‌کند. چنین انضباطی در هنر معماری اسلامی نیز دیده می‌شود؛ جایی که تناسب، نظم و تعادل، بازتابی از همان التزام به حدود الهی است.

تشریع آسان و نفی عسر

خداوند در همان آیات تصریح می‌کند: «یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ». قرآن با پیش‌بینی احکام مربوط به بیمار و مسافر، نشان می‌دهد که هدف روزه ایجاد سختی بی‌حکمت نیست؛ بلکه تربیت متوازن انسان است.

این نگاه معتدل، از ویژگی‌های نظام تشریعی اسلام است که هنر و فرهنگ ایرانی اسلامی نیز آن را در اعتدال، میانه‌روی و هماهنگی میان جسم و روح بازتاب داده‌اند.

جمع‌بندی

قرآن کریم در آیات سوره بقره (۱۸۳ تا ۱۸۷) اهداف روزه را به‌روشنی بیان می‌کند: دستیابی به تقوا، شکرگزاری نعمت هدایت، بزرگداشت خدا، تقویت ارتباط معنوی با پروردگار و التزام به حدود الهی. روزه در نگاه قرآن، مدرسه‌ای برای ساختن انسان مسئول و جامعه‌ای متعادل است.

تحلیل پایانی خبر

بررسی فلسفه روزه در قرآن نشان می‌دهد که این فریضه تنها یک حکم فردی نیست؛ بلکه یک پروژه تمدنی است. روزه، انسان را از سطح مصرف‌گرایی صرف به مرحله خودآگاهی معنوی ارتقا می‌دهد. جامعه‌ای که تقوا، شکر و نظم عبادی را در خود نهادینه کند، ظرفیت تولید فرهنگ، هنر و اخلاق پایدار را خواهد داشت.

از منظر هنر ایرانی اسلامی، رمضان همواره بستری برای شکوفایی جلوه‌های معنوی بوده است؛ از خوشنویسی آیات قرآن گرفته تا آیین‌های جمعی دعا و نیایش. بنابراین، فلسفه قرآنی روزه را می‌توان یکی از ارکان شکل‌گیری زیباشناسی معنوی در تمدن اسلامی دانست.