احیای تزئینات سردر عالی‌قاپوی اردبیل با پیشرفت ۷۰ درصدی ادامه دارد؛ پروژه‌ای در مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی که معماری صفوی و هنر کاشی‌کاری ایرانی را به کانون توجه بازمی‌گرداند.
عالی‌قاپو؛ یادگار معماری صفوی در اردبیل
عالی‌قاپو در اردبیل، بخشی از مجموعه تاریخی و میراث جهانی شیخ صفی‌الدین اردبیلی است؛ مجموعه‌ای که از مهم‌ترین یادگارهای معماری، هنر و فرهنگ عرفانی ایران به شمار می‌رود. این بنا را نباید با عمارت عالی‌قاپوی اصفهان اشتباه گرفت؛ عالی‌قاپوی اردبیل به سردر تاریخی مجموعه آرامگاهی شیخ صفی‌الدین اردبیلی اشاره دارد.
به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، جلیل جباری، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اردبیل، چهارم آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد که پروژه احیای تزئینات سردر عالی‌قاپو با پیشرفت ۷۰ درصدی ادامه دارد و عملیات نصب مقرنس‌های سردر در جریان است.
او ابراز امیدواری کرد که این پروژه تا پایان آذرماه به اتمام برسد. به گفته جباری، احیای تزئینات و کاشی‌کاری سردر عالی‌قاپو یکی از طرح‌های مرمتی مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی است که از محل اعتبار ۱۴۱ میلیارد تومانی اختصاص‌یافته به این مجموعه اجرا می‌شود.
کاشی‌کاری معرق و مقرنس؛ جلوه‌های هنر ایرانی
سردر عالی‌قاپوی اردبیل از نظر معماری و تزئینات، جایگاهی مهم در تاریخ هنر دوره صفوی دارد. گزارش‌های تاریخی این بنا را با کاشی‌کاری معرق و کتیبه‌های قرآنی به خط ثلث معرفی می‌کنند؛ عناصری که در معماری ایرانی ـ اسلامی، افزون بر زیبایی بصری، حامل معنا و هویت فرهنگی هستند.
کاشی‌کاری معرق با کنار هم قرار گرفتن قطعات رنگی کاشی، امکان شکل‌گیری ترکیب‌های هندسی، گیاهی و نوشتاری را فراهم می‌کند. مقرنس نیز با تقسیم سطوح و ایجاد حجم‌های پله‌پله و لایه‌لایه، گذار میان اجزای معماری را به تجربه‌ای بصری تبدیل می‌کند. اجرای این عناصر به دانش فنی، شناخت مصالح و مهارت استادکاران وابسته است.
بر اساس گزارش‌های تاریخی درباره مجموعه، سردر اصلی عالی‌قاپو در دوره شاه‌عباس دوم ساخته شد و در منابع مرتبط، سال ۱۰۵۷ هجری قمری برای تکمیل آن ذکر شده است. بقایای سردر و تزئینات آن در گذشته از محل اصلی برداشته شد و قطعاتی از کاشی‌ها و کتیبه‌ها برای نگهداری باقی ماندند. ازاین‌رو، احیای امروز این بخش را باید در چارچوب تاریخچه حفاظت و بازسازی مجموعه بررسی کرد.
مجموعه شیخ صفی‌الدین؛ پیوند معماری، عرفان و تاریخ
مجموعه خانقاه و آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این مجموعه در گذر زمان، از یک مرکز خانقاهی و زیارتی به مجموعه‌ای گسترده با کارکردهای مذهبی، فرهنگی، اجتماعی و آموزشی تبدیل شد. یونسکو، معماری و تزئینات آن را نمونه‌ای برجسته از تعامل زیبایی‌شناسی، فضای معنوی و سنت‌های معماری ایران معرفی می‌کند. منبع: یونسکو
اهمیت این مجموعه تنها به قدمت بناها محدود نیست. آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، پیشوای صوفی و جد خاندان صفوی، در شکل‌گیری هویت تاریخی اردبیل و پیوند این شهر با تاریخ تصوف و دولت صفوی نقش مهمی داشته است. معماری مجموعه نیز در طول چند قرن توسعه یافته و آثار دوره‌های مختلف را در خود جای داده است.
از این منظر، حفاظت از سردر عالی‌قاپو بخشی از حفاظت از یک اثر منفرد نیست؛ بلکه به نگهداری پیوستگی تاریخی و هنری مجموعه‌ای کمک می‌کند که ارزش آن از ارتباط میان معماری، تزئینات، آیین‌ها و خاطره تاریخی شکل گرفته است.
مرمت سردر و دیگر طرح‌های حفاظتی
جلیل جباری اعلام کرد که علاوه بر احیای تزئینات سردر، اقداماتی مانند ساماندهی محوطه، تکمیل رواق‌های مجموعه، جداره‌سازی ابتدای گذر گازران و تملک هفت مغازه در محدوده محوطه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در دستور کار قرار گرفته یا انجام شده است.
به گفته مدیرکل میراث‌فرهنگی استان، پروژه ایجاد مخزن جدید موزه باستان‌شناسی نیز از چهارم آبان آغاز می‌شود. افزایش دوربین‌های مداربسته، نصب ژنراتور برق، اجرای تأسیسات و مرمت فضاهای داخلی از دیگر اقداماتی است که قرار است از محل اعتبارات اختصاص‌یافته به مجموعه اجرا شود.
این اقدامات، حفاظت فیزیکی و بهبود زیرساخت‌های مجموعه را در کنار مرمت تزئینات تاریخی دنبال می‌کنند. بااین‌حال، درباره جزئیات فنی مرمت سردر، میزان استفاده از قطعات تاریخی اصیل، روش تکمیل بخش‌های از دست‌رفته و مستندات اجرایی، اطلاعات تفصیلی در گزارش منتشرشده ارائه نشده است.
میراث معماری اردبیل و ضرورت حفاظت پایدار
احیای عالی‌قاپوی اردبیل فرصتی برای توجه دوباره به ظرفیت‌های هنر معماری صفوی و میراث فرهنگی این شهر فراهم می‌کند. نتیجه این پروژه تنها با پایان عملیات ساختمانی سنجیده نمی‌شود؛ کیفیت مرمت، مستندسازی مراحل کار، حفاظت بلندمدت از تزئینات و ارائه اطلاعات روشن به پژوهشگران و بازدیدکنندگان نیز در ارزیابی آن اهمیت دارند.
مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی به دلیل ارزش جهانی خود، نیازمند رویکردی است که ضمن حفظ جلوه‌های معماری، اصالت تاریخی و مواد باقی‌مانده از گذشته را نیز پاس بدارد.
تحلیل بُراق حامیم
عالی‌قاپوی اردبیل نمونه‌ای از پیوند معماری، خوشنویسی، کاشی‌کاری و اندیشه عرفانی در میراث ایرانی ـ اسلامی است. جایگاه این سردر در مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، اهمیت آن را از سطح یک عنصر تزئینی فراتر می‌برد و به بخشی از حافظه تاریخی شهر و یکی از نشانه‌های تحول معماری در دوره صفوی تبدیل می‌کند.
در معماری ایرانی ـ اسلامی، تزئینات صرفاً پوششی برای دیوار و طاق نیستند. کتیبه‌های قرآنی، نقش‌های هندسی، کاشی‌های رنگی و مقرنس‌ها در کنار ساختار بنا، تجربه‌ای بصری و معنایی پدید می‌آورند. حفاظت از این عناصر مستلزم شناخت فناوری ساخت، ترکیب مصالح، شیوه نصب و تغییراتی است که بنا در طول تاریخ تجربه کرده است.
در پروژه‌هایی که عنوان «احیا» یا «بازسازی» دارند، تمایز میان حفاظت از مواد تاریخی باقی‌مانده و بازآفرینی بخش‌های ازدست‌رفته اهمیت ویژه‌ای دارد. مستندسازی دقیق، ثبت مصالح جدید و قدیم، انتشار تصاویر مراحل اجرا و توضیح روش‌های انتخاب‌شده می‌تواند به شفافیت عمومی و ارزیابی تخصصی پروژه کمک کند. این موضوع برای مجموعه‌ای که در فهرست میراث جهانی قرار دارد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
از منظر فرهنگی و گردشگری نیز تکمیل پروژه می‌تواند توجه بازدیدکنندگان را به هنر معماری اردبیل و جایگاه این شهر در تاریخ تصوف و صفویه افزایش دهد. بااین‌حال، حفاظت پایدار به نگهداری مستمر، کنترل شرایط محیطی و برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد.
از نگاه بُراق حامیم، موفقیت احیای عالی‌قاپو زمانی معنا پیدا می‌کند که علاوه بر بازگرداندن جلوه معماری، اصالت تاریخی اثر حفظ شود و دانش مربوط به مرمت آن نیز به بخشی از میراث فرهنگی قابل انتقال به نسل‌های آینده تبدیل شود.
مطالب جالب
پرونده قضایی برای نمایشگاه هنر تهران
نمایشگاه تجهیزات تجسمی
۶۴۲۶ اثر به جشنواره هنرهای تجسمی جوانان رسید