جنگ شناختی؛ نبرد خاموش ذهن‌ها

پژوهش تازه‌ای درباره جنگ شناختی نشان می‌دهد میدان اصلی نبردهای امروز، ذهن انسان‌هاست و رسانه‌ها و فناوری‌های نوین نقش محوری در شکل‌دهی به ادراک و رفتار جوامع دارند.

به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، نتایج یک پژوهش تازه درباره مفهوم «جنگ شناختی» نشان می‌دهد که نبردهای قرن بیست‌ویکم بیش از آن‌که در میدان‌های نظامی رخ دهند، در ذهن و ادراک انسان‌ها جریان دارند. این تحقیق که توسط مهندس محمد سلیمانی‌فر، فعال رسانه ای و کارشناس ارشد مدیریت فناوری اطلاعات پیشرفته، انجام شده، ابعاد علمی، رسانه‌ای و فرهنگی این پدیده را بررسی کرده و نقش ابزارهای ارتباطی نوین را در شکل‌دهی به افکار عمومی برجسته می‌کند.

این پژوهش با رویکردی تحلیلی، جنگ شناختی را به عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های امنیت فرهنگی و اجتماعی در عصر دیجیتال معرفی می‌کند و بر نقش هنر و رسانه در ایجاد یا خنثی‌سازی این پدیده تأکید دارد.

جنگی بدون سلاح در میدان ذهن

بر اساس این تحقیق، جنگ شناختی نوعی نبرد نرم و پیچیده است که به‌جای تخریب زیرساخت‌ها یا رویارویی نظامی، مستقیماً ذهن انسان‌ها را هدف قرار می‌دهد. در این نوع جنگ، بازیگران رسانه‌ای و سیاسی تلاش می‌کنند با تغییر باورها، احساسات و ادراک عمومی، مسیر تصمیم‌گیری فردی و جمعی را تغییر دهند.

پژوهشگر این مطالعه تأکید می‌کند که جنگ شناختی محدود به زمان جنگ نیست و می‌تواند در دوره‌های صلح نیز ادامه یابد. در چنین شرایطی، تغییر تدریجی الگوهای فکری و فرهنگی جامعه، بدون درگیری فیزیکی، به یکی از اهداف اصلی این نوع نبرد تبدیل می‌شود.

در این چارچوب، هنر و تولیدات فرهنگی نقش دوگانه‌ای پیدا می‌کنند؛ از یک سو می‌توانند ابزار انتقال پیام‌های جهت‌دار باشند و از سوی دیگر، می‌توانند به عنوان سپری فرهنگی برای تقویت هویت و انسجام اجتماعی عمل کنند. هنر ایرانی اسلامی، با تکیه بر مفاهیمی چون معناگرایی، اخلاق‌محوری و زیبایی‌شناسی معنوی، می‌تواند در برابر جریان‌های مخرب شناختی نقش محافظتی ایفا کند.

رسانه‌های دیجیتال؛ ابزارهای اصلی نبرد شناختی

این پژوهش رسانه‌های نوین و فناوری‌های ارتباطی را مهم‌ترین ابزارهای جنگ شناختی معرفی می‌کند. شبکه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های خبری و محتوای سرگرمی، امروز نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به افکار عمومی دارند.

بر اساس یافته‌های تحقیق، مهم‌ترین روش‌های مورد استفاده در جنگ شناختی شامل موارد زیر است:

• انتشار اطلاعات نادرست یا تحریف‌شده
• بزرگ‌نمایی بحران‌ها و مشکلات اجتماعی
• ایجاد فضای ناامیدی یا بی‌اعتمادی
• تخریب شخصیت‌ها و نهادهای عمومی
• جهت‌دهی به افکار عمومی از طریق محصولات فرهنگی و هنری

پژوهش تأکید می‌کند که سرعت انتشار اطلاعات در فضای مجازی، قدرت اثرگذاری این ابزارها را چند برابر کرده و تشخیص حقیقت از شایعه را برای مخاطبان دشوارتر ساخته است.

سواد رسانه‌ای؛ سپر فرهنگی در عصر شناختی

در بخش پایانی این تحقیق، افزایش سواد رسانه‌ای به عنوان مهم‌ترین راهکار مقابله با جنگ شناختی معرفی شده است. به گفته مهندس سلیمانی‌فر، جامعه‌ای که توانایی تحلیل اخبار و تشخیص اطلاعات نادرست را داشته باشد، کمتر تحت تأثیر عملیات شناختی قرار می‌گیرد.

از جمله راهکارهای پیشنهادی در این پژوهش:

• آموزش تفکر انتقادی در نظام آموزشی
• بررسی صحت اخبار پیش از انتشار
• تقویت اعتماد اجتماعی
• تولید محتوای فرهنگی و هنری هویت‌محور
• آگاهی‌بخشی درباره تکنیک‌های عملیات رسانه‌ای

پژوهش تأکید می‌کند که در عصر ارتباطات، ذهن انسان به مهم‌ترین میدان نبرد تبدیل شده و جوامعی موفق‌تر خواهند بود که علاوه بر توان نظامی و اقتصادی، از قدرت تحلیل فرهنگی و شناختی نیز برخوردار باشند.

تحلیل پایانی

این گزارش نشان می‌دهد که جنگ‌ها در جهان معاصر از شکل کلاسیک خود فاصله گرفته‌اند و به عرصه ذهن و ادراک منتقل شده‌اند. در چنین شرایطی، هنر و فرهنگ نه‌تنها ابزار بیان هویت، بلکه بخشی از امنیت ملی و اجتماعی محسوب می‌شوند.

هنر ایرانی اسلامی، با تکیه بر مفاهیم معنوی، اخلاقی و زیبایی‌شناختی، می‌تواند نقش مهمی در تقویت انسجام فکری و فرهنگی جامعه ایفا کند. اگر سیاست‌گذاری فرهنگی به سمت تولید آثار هویت‌محور و ارتقای سواد رسانه‌ای حرکت کند، جامعه در برابر عملیات شناختی مقاوم‌تر خواهد شد.

در نتیجه، آینده امنیت فرهنگی بیش از هر زمان دیگری به کیفیت تولیدات هنری، آموزش رسانه‌ای و تقویت بنیان‌های فکری جامعه وابسته خواهد بود.

منبع

۱. گزارش‌ها و اسناد سازمانی

1. NATO – Cognitive Warfare Concept
   • گزارش رسمی درباره جنگ شناختی به‌عنوان حوزه ششم نبرد.
   • تمرکز بر تأثیرگذاری بر ادراک و رفتار انسان.
   • منبع:
     (خبرآنلاین)
2. NATO Innovation Hub – Cognitive Warfare
   • سند پژوهشی درباره تهدیدات شناختی و ابزارهای آن.
   • توضیح می‌دهد که جنگ شناختی با هدف «تغییر تفکر انسان» انجام می‌شود.
   • منبع:
     (پرتال جامع علوم انسانی)
3. RAND Corporation – LikeWar: The Weaponization of Social Media
   • تحلیل نظامی و سیاسی از استفاده شبکه‌های اجتماعی در جنگ اطلاعاتی.
   • منبع:
     (Telegram)

۲. کتاب‌های علمی و مرجع

1. LikeWar: The Weaponization of Social Media
   • نویسندگان: پی. دبلیو. سینگر و امرسون بروکینگ
   • بررسی نقش شبکه‌های اجتماعی در شکل‌دهی افکار عمومی و جنگ اطلاعاتی.
   • منبع:
     (Telegram)
2. The Art of War
   • نویسنده: سون‌تزو
   • اثر کلاسیک استراتژی نظامی که بر «پیروزی بدون جنگ مستقیم» و تأثیر روانی بر دشمن تأکید دارد.
   • منبع:
     (افق اندیشه)
3. Information Warfare
   • نویسنده: جان آرکیلا
   • بررسی جنگ اطلاعاتی و نقش آن در منازعات مدرن.

۳. مقالات و پژوهش‌های دانشگاهی

1. مقاله “Cognitive Warfare: An Emerging Domain of Military Competition”
   • منتشرشده در مجلات مطالعات امنیتی و نظامی.
   • تحلیل مفهوم جنگ شناختی در دکترین‌های نظامی جدید.
   • منبع:
     (خبرآنلاین)
2. مقاله “The Weaponization of Information”
   • درباره تبدیل اطلاعات به ابزار جنگی در عصر دیجیتال.
   • منبع:
     (Telegram)

منابع فارسی و منطقه‌ای

1. مقالات منتشرشده در نشریات علوم سیاسی و مطالعات راهبردی ایران درباره:
   • جنگ نرم
   • جنگ ادراکی
   • عملیات روانی
2. پژوهش‌های مراکز مطالعاتی مانند:
   • مرکز بررسی‌های استراتژیک
   • دانشگاه عالی دفاع ملی