یک نقاشی دیواری ۶۶ متری در میدان التحریر قاهره که توت‌عنخ‌آمون و نفرتیتی را به تصویر می‌کشید، پیش از سفر شی جین‌پینگ با رنگ سفید پوشانده شد و به مناقشه‌ای درباره هویت مصر باستان تبدیل شد.
دیوارنگاره‌ای برای استقبال از رئیس‌جمهور چین
به گزارش بُراق حامیم یک نقاشی دیواری ۶۶ متری در میدان التحریر قاهره که تصاویر فرعون توت‌عنخ‌آمون و ملکه نفرتیتی را در خود داشت، در آستانه سفر دولتی شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، به مصر از میان رفت. این اثر یکی از حدود ۴۰ نقاشی دیواری بود که برای زیباسازی بخش‌هایی از شهر پیش از سفر رئیس‌جمهور چین اجرا شده بود.
این دیوارنگاره را گروه داوطلب جوانان Rasmet Basma در مدت حدود پنج روز، در اواخر اوت ۲۰۲۶، اجرا کرده بود. به گزارش گاردین، احمد موسی، بنیان‌گذار ۲۲ ساله این گروه، گفته است که مقام‌های فرمانداری قاهره از گروه خواسته‌اند اثر را با رنگ بپوشانند. به گفته او، معاون فرماندار قاهره و رئیس منطقه در جریان اجرای اثر از محل بازدید کرده بودند و تا پیش از شکل‌گیری اعتراض‌ها در شبکه‌های اجتماعی، واکنش مثبتی نسبت به نقاشی داشتند.
ماجرا نخست در ۳۱ اوت ۲۰۲۶ از سوی i24NEWS گزارش شد؛ این رسانه نوشت که نقاشی‌های دیواری مربوط به نفرتیتی و توت‌عنخ‌آمون پس از انتشار تصاویرشان در شبکه‌های اجتماعی با انتقادهایی درباره رنگ پوست شخصیت‌ها روبه‌رو شدند.
اما گزارش تفصیلی گاردین در ۲ اکتبر ۲۰۲۶ ابعاد تازه‌تری از ماجرا را مطرح کرد و آن را به بحث گسترده‌تر درباره نحوه بازنمایی مصر باستان در هنر عمومی مرتبط دانست. گاردین گزارش داد که نقاشی تنها چند ساعت پیش از فرود هواپیمای شی جین‌پینگ در مصر با رنگ سفید پوشانده شد.
رنگ پوست، هویت تاریخی و مناقشه‌ای قدیمی
آنچه این نقاشی را به موضوعی فراتر از یک پروژه زیباسازی شهری تبدیل کرد، نحوه نمایش چهره توت‌عنخ‌آمون و نفرتیتی بود. منتقدان در شبکه‌های اجتماعی، رنگ تیره چهره شخصیت‌ها را نشانه‌ای از بازتولید روایت‌های آفروسنتریک درباره خاستگاه تمدن مصر باستان دانستند.
با این حال، احمد موسی، بنیان‌گذار گروه سازنده، روایت دیگری ارائه کرده است. او به گاردین گفت که هنرمندان از رنگی با طیف طلایی ـ برنزی استفاده کرده بودند و سایه ایجادشده روی چهره‌ها در نور شب باعث شده بود پوست شخصیت‌ها تیره‌تر به نظر برسد. او همچنین پذیرفته است که گروه پیش از اجرای اثر با متخصصان باستان‌شناسی و هنر مشورت نکرده بود.
در همین زمینه، زاهی حواس، باستان‌شناس و وزیر پیشین آثار باستانی مصر، در گفت‌وگو با گاردین از نبود نظارت تخصصی بر اجرای چنین اثری در مکانی مانند میدان التحریر انتقاد کرده است. او همچنین ادعاهای مربوط به پیوند تمدن مصر باستان با آفریقای جنوب صحرا را «بی‌پایه» توصیف کرده است. این دیدگاه، موضع حواس در این مناقشه است و نه نتیجه‌گیری مستقل درباره مسئله پیچیده تبار و هویت جمعیت مصر باستان.
مونیکا حنا، مصرشناس دانشگاه آمریکایی قاهره، نیز بنا بر گزارش گاردین، ادعاهای آفروسنتریک را «شبه‌علم» خوانده و در عین حال بر تنوع قومی و جمعیتی جامعه مصر در طول تاریخ تأکید کرده است. به گفته او، مصریان را نمی‌توان در قالب یک رنگ پوست واحد تعریف کرد.
این مناقشه در خلأ شکل نگرفته است. گاردین آن را ادامه بحث‌هایی دانسته که در سال‌های اخیر درباره بازنمایی شخصیت‌های تاریخی مصر، از جمله مناقشه مربوط به انتخاب بازیگر سیاه‌پوست برای نقش کلئوپاترا در یک مستند نتفلیکس در سال ۲۰۲۳، شکل گرفته است.
وقتی هوش مصنوعی به بازنمایی میراث فرهنگی وارد می‌شود
یکی از جنبه‌های مهم این پرونده، استفاده از ChatGPT در مرحله طراحی نقاشی است. گروه Rasmet Basma از این ابزار برای تولید طرح‌های اولیه استفاده کرد و سپس داوطلبان طرح‌ها را روی دیوار اجرا کردند. همین مسئله، پرسش دیگری را پیش روی هنر عمومی قرار می‌دهد: در بازنمایی چهره‌ها و نمادهای تاریخی، مسئولیت نهایی با هنرمند است یا الگوریتم؟
والید محمود، پژوهشگر هوش مصنوعی و متخصص انسان‌شناسی آفریقا، در گفت‌وگو با گاردین هشدار داده است که ابزارهایی مانند ChatGPT می‌توانند بازتاب‌دهنده اطلاعاتی باشند که در فضای آنلاین بیشتر منتشر شده‌اند و این اطلاعات الزاماً به معنای صحت تاریخی آنها نیست. از دید او، خروجی هوش مصنوعی نباید بدون بررسی تخصصی در موضوعاتی مانند هویت فرهنگی و میراث تاریخی پذیرفته شود.
مصطفی عیسی، منتقد هنری، نیز بر این نکته تأکید کرده که هوش مصنوعی باید در جایگاه ابزار باقی بماند و جایگزین تصمیم و مهارت هنرمند نشود. این دیدگاه، مسئله‌ای مهم را برای هنر معاصر مطرح می‌کند: هرچه ابزارهای مولد هوش مصنوعی بیشتر وارد تولید آثار عمومی شوند، ضرورت نظارت انسانی و تخصصی بر محتوای تاریخی آنها نیز افزایش می‌یابد.
از این منظر، دیوارنگاره میدان التحریر فقط داستان یک نقاشی پاک‌شده نیست. این رویداد در نقطه تلاقی هنر شهری، میراث فرهنگی، هویت تاریخی، رسانه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی قرار گرفته است.
میدان التحریر نیز به‌عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین فضاهای عمومی قاهره، صرفاً یک بستر فیزیکی برای اجرای نقاشی نیست. قرار گرفتن تصویر شخصیت‌های مصر باستان در چنین مکانی، به اثر نقشی در روایت بصری شهر می‌دهد؛ نقشی که می‌تواند برای شهروندان، گردشگران و مخاطبان بین‌المللی حامل معنا باشد.
از سوی دیگر، حذف سریع اثر نشان می‌دهد که هنر عمومی در فضاهای نمادین، برخلاف یک اثر خصوصی یا نمایشگاهی، مستقیماً با سیاست‌های مدیریت شهری و حساسیت‌های مربوط به هویت ملی روبه‌رو است.
ماجرای این دیوارنگاره در نهایت یک پرسش اساسی را پیش می‌کشد: چه کسی حق دارد گذشته را در فضای عمومی بازنمایی کند و معیار تشخیص یک بازنمایی تاریخی معتبر چیست؟
پاسخ به این پرسش، به‌ویژه در عصر هوش مصنوعی، تنها به انتخاب رنگ یا سبک یک نقاشی محدود نمی‌شود. آثار عمومی درباره تمدن‌های باستانی می‌توانند بخشی از تصویر یک ملت از گذشته خود باشند؛ بنابراین مشارکت هنرمندان، باستان‌شناسان، مورخان و متخصصان هنر در طراحی چنین پروژه‌هایی می‌تواند اهمیت ویژه‌ای پیدا کند.
برای بُراق حامیم، اهمیت این رویداد بیش از آنکه در «جنجال یک نقاشی» خلاصه شود، در همین نقطه است: هنر عمومی چگونه تاریخ را بازنمایی می‌کند و فناوری‌های جدید چه نقشی در ساختن این تصویر از گذشته دارند؟
منبع: The Guardian – Row erupts over Cairo mural depicting Tutankhamun and Nefertiti
مطالب جالب
نمایشگاه «این صورت باقی» تا ۱۷ مهرماه تمدید شد
دوحه میزبان گنجینه‌های اسلامی ازبکستان؛ روایت میراث ماوراءالنهرین
هشدار سیلاب برای گنجینه موزه تهران