ثبت ملی ادیمی بهعنوان شهر ملی خامهدوزی، ظرفیت تازهای برای صیانت از میراث سیستان، حمایت از هنرمندان و توسعه گردشگری فرهنگی ایجاد کرده است.
ثبت ملی؛ آغاز یک مسئولیت فرهنگی
به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، ثبت شهر ادیمی بهعنوان شهر ملی خامهدوزی، جایگاه این شهر در نقشه صنایعدستی ایران را برجسته کرده است؛ اما اهمیت این عنوان تنها به یک نام یا نشان ملی محدود نمیشود.
خبرگزاری میراث آریا در گزارش خود تأکید کرده است که ثبت ملی ادیمی باید نقطه آغاز برنامهای گسترده برای حفظ اصالت خامهدوزی، انتقال مهارتهای آن به نسل جدید و تبدیل ظرفیت فرهنگی این هنر به فرصتهای اقتصادی و گردشگری باشد.
ادیمی در شهرستان نیمروز و در منطقه سیستان قرار دارد؛ سرزمینی که پیشینه تمدنی آن با هنرهای دستی، پوشاک محلی، بافندگی و رودوزیهای سنتی پیوند خورده است. در چنین بستری، خامهدوزی فقط یک محصول صنایعدستی نیست، بلکه بخشی از حافظه بصری و فرهنگی جامعه محلی به شمار میرود.
ادیمی در سال ۱۳۹۹ بهعنوان شهر ملی خامهدوزی در فهرست شهرهای ملی صنایعدستی کشور ثبت شد. پس از آن نیز طرحهایی برای تقویت زیرساختهای آموزشی این هنر دنبال شد و در سال ۱۴۰۳ عملیات ساخت مرکز آموزش خامهدوزی در این شهر آغاز شد.
خامهدوزی چیست؟
خامهدوزی یا «خامکدوزی» و «خمکدوزی» یکی از رودوزیهای سنتی منطقه سیستان است که هنرمندان آن با نخ ابریشم، بهویژه ابریشم خام، نقوش را روی پارچه ایجاد میکنند.
در این هنر، هنرمند با استفاده از سوزن و نخ و با توجه به شمارش تار و پود پارچه، نقشهای هندسی و بومی را شکل میدهد. برخی منابع آموزشی و پژوهشی، نقوش هندسی، گلهای هشتپر، مربعها، مثلثها و دیگر فرمهای منظم را از عناصر رایج این هنر معرفی کردهاند.
کاربرد خامهدوزی نیز به یک محصول خاص محدود نیست. این هنر در گذشته و امروز برای تزئین پوشاک، جانماز، رومیزی، روبالشی، کوسن، عرقچین و دیگر منسوجات به کار رفته است.
وجه شاخص خامهدوزی، ظرافت دوخت و استفاده از نخ ابریشم در کنار نقشهای هندسی است؛ ویژگیای که آن را از بسیاری از گونههای رنگارنگ سوزندوزی جنوب و جنوبشرق ایران متمایز میکند.
بیوگرافی خامهدوزی؛ از ابریشم سیستان تا امروز
اگر بخواهیم برای خامهدوزی یک «زندگینامه هنری» ترسیم کنیم، باید نقطه آغاز آن را در پیوند تاریخی سیستان با تولید و استفاده از ابریشم جستوجو کنیم.
برخی منابع درباره پیشینه این هنر، قدمت خامهدوزی را با تاریخ ظهور ابریشم در سیستان مرتبط دانستهاند. در منابع تاریخی اسلامی نیز سیستان بهعنوان یکی از مناطق مهم تولید بافتههای پشمی و ابریشمی معرفی شده است. برخی پژوهشها همچنین رونق این هنر را با دورههای اشکانی و ساسانی مرتبط دانستهاند؛ هرچند برای نسبتدادن شکل امروزی خامهدوزی به یک دوره تاریخی مشخص، باید میان شواهد باستانشناختی، منابع مکتوب و استمرار سنت محلی تفاوت قائل شد.
نام «خامهدوزی» نیز به استفاده از ابریشم خام نسبت داده شده است؛ یعنی ابریشمی که در فرایندهای سنتی، مانند رنگرزی و برخی مراحل پرداخت، تغییر چندانی نکرده بود. به همین دلیل، مفهوم «خام» در نام این هنر با ماده اولیه آن ارتباط پیدا میکند.
این هنر در طول نسلها از طریق آموزش خانوادگی و انتقال تجربه از مادران و مادربزرگها به دختران ادامه یافته است. چنین شیوهای باعث شده خامهدوزی نهتنها یک مهارت فنی، بلکه بخشی از فرهنگ شفاهی و زیست روزمره مردم سیستان باشد. گزارشهای معاصر نیز بر نقش زنان منطقه در تداوم این هنر و استفاده از آن بهعنوان منبع درآمد تأکید دارند.
زنان؛ حافظان اصلی میراث خامهدوزی
یکی از مهمترین ابعاد اجتماعی خامهدوزی، نقش زنان در حفظ و انتقال این مهارت است.
در بسیاری از جوامع محلی ایران، صنایعدستی فقط در کارگاههای رسمی شکل نگرفتهاند؛ بلکه خانه، خانواده و روابط بین نسلی مهمترین بستر آموزش آنها بوده است. خامهدوزی سیستان نیز نمونهای از همین روند محسوب میشود.
هنرمند با سوزن، نخ و پارچه، دانش و تجربهای را منتقل میکند که بخش مهمی از آن در کتابها ثبت نشده است. به همین دلیل، از دست رفتن نسلهای حامل این مهارت میتواند به معنای از دست رفتن بخشی از دانش فنی و زیباییشناسی هنر سیستان باشد.
از سوی دیگر، خامهدوزی میتواند به ایجاد درآمد برای زنان و خانوادههای منطقه کمک کند. گزارشهای منتشرشده درباره این هنر نشان میدهند که خامهدوزی در نیمروز از یک فعالیت تزئینی فراتر رفته و به یکی از ظرفیتهای اشتغال و اقتصاد محلی تبدیل شده است.
از میراث محلی تا اقتصاد خلاق
ثبت ملی زمانی میتواند اثر واقعی خود را نشان دهد که به برنامه عملی برای تولید، آموزش، بازاریابی و گردشگری منجر شود.
ادیمی میتواند با ایجاد کارگاههای تخصصی، آموزش نسل جوان، مستندسازی شیوههای دوخت، طراحی محصولات جدید و ایجاد بازارهای داخلی و خارجی، خامهدوزی را از یک هنر محدود به بازار محلی به بخشی از اقتصاد خلاق ایران تبدیل کند.
در همین راستا، همکاری میان شهرهای ملی صنایعدستی نیز میتواند نقش مهمی ایفا کند. در مرداد ۱۴۰۵، تفاهمنامه خواهرخواندگی و همکاری میان «تفرشیدوزی» شهر ملی تفرش و «خامهدوزی» شهر ملی ادیمی امضا شد. این همکاری با هدف تبادل تجربه، ارتقای هنرهای سنتی، ایجاد همکاری میان هنرمندان، برگزاری نمایشگاههای تخصصی و توسعه گردشگری فرهنگی دنبال میشود.
چنین ارتباطهایی میتواند زمینهای برای شکلگیری شبکهای میان شهرهای ملی صنایعدستی ایران فراهم کند؛ شبکهای که در آن تجربههای تولید، آموزش، بستهبندی، برندسازی و صادرات میان مناطق مختلف کشور به اشتراک گذاشته شود.
خامهدوزی در مسیر جهانیشدن
بازار جهانی صنایعدستی در سالهای اخیر بیش از گذشته به محصولاتی توجه نشان داده است که داستان، هویت و منشأ مشخص دارند.
خامهدوزی از این منظر ظرفیت مهمی دارد. محصولی که یک هنرمند سیستانی با دست تولید میکند، میتواند همزمان یک کالای کاربردی، یک اثر هنری و یک حامل روایت فرهنگی باشد.
اما ورود به بازارهای گستردهتر نیازمند حفظ اصالت در کنار نوآوری است. طراحی پوشاک معاصر، اکسسوری، محصولات دکوراتیو، آثار هنری و حتی ترکیب خامهدوزی با طراحی گرافیک و مد میتواند دامنه مخاطبان این هنر را افزایش دهد؛ مشروط بر آنکه هویت و تکنیک اصلی آن در فرایند تجاریسازی قربانی نشود.
ثبت ملی ادیمی از همین منظر اهمیت پیدا میکند. این عنوان میتواند یک ابزار برای معرفی برند فرهنگی شهر باشد، اما موفقیت آن به میزان سرمایهگذاری در آموزش، پژوهش، حمایت از هنرمندان و توسعه بازار وابسته خواهد بود.
تحلیل بُراق حامیم
خامهدوزی را نمیتوان صرفاً در چارچوب صنایعدستی و محصولات تزئینی بررسی کرد. این هنر بخشی از نظام گستردهتری از فرهنگ مادی ایران است؛ نظامی که در آن پوشاک، پارچه، نقش، رنگ، مهارت دست و حافظه تاریخی در کنار یکدیگر هویت یک جامعه را شکل میدهند.
از منظر هنر ایرانی ـ اسلامی، اهمیت خامهدوزی در این است که یک سنت محلی را به زبان فرم، نظم و تکرار هندسی بیان میکند. هندسه در هنر ایران سابقهای عمیق دارد و در معماری، کاشیکاری، گرهچینی، منسوجات و هنرهای وابسته به کتاب و تزیینات حضور پررنگی داشته است. با این حال، نباید هر نقش هندسی خامهدوزی را مستقیماً به یک منبع مشخص اسلامی یا معماری ایرانی نسبت داد؛ ارزش این هنر در پیوند تاریخی و فرهنگی واقعی آن با زیست مردم سیستان است.
از منظر اجتماعی نیز خامهدوزی نمونهای روشن از نقش زنان در حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس محسوب میشود. بخشی از دانش این هنر از مسیر خانواده و آموزش غیررسمی منتقل شده و همین ویژگی، ضرورت مستندسازی علمی و آموزش سازمانیافته آن را افزایش میدهد.
از منظر اقتصادی، عنوان «شهر ملی» باید به یک برند تبدیل شود. ادیمی میتواند با ایجاد بازار تخصصی، مرکز آموزش، موزه یا خانه خامهدوزی، جشنواره سالانه، مسیر گردشگری صنایعدستی و سامانه فروش دیجیتال، هویت هنری خود را به مزیت اقتصادی پایدار تبدیل کند.
در نهایت، مهمترین مسئله پس از ثبت ملی، جلوگیری از تبدیل این عنوان به یک نشان تشریفاتی است. اگر ثبت ملی با حمایت از هنرمند، انتقال دانش، پژوهش تاریخی، استانداردسازی کیفیت و توسعه بازار همراه شود، ادیمی میتواند نمونهای موفق از پیوند میراث فرهنگی، هنر ایرانی ـ اسلامی، اقتصاد خلاق و گردشگری فرهنگی باشد؛ در غیر این صورت، عنوان ملی بدون پشتوانه اجرایی نمیتواند تضمینکننده بقای این هنر برای نسلهای آینده باشد.
منبع خبر: به گزارش خبرگزاری میراث آریا، شهر ادیمی در شهرستان نیمروز استان سیستان و بلوچستان با عنوان «شهر ملی خامهدوزی» شناخته میشود؛ عنوانی که به گفته این رسانه، بیش از آنکه پایان یک مسیر باشد، مسئولیتی برای حفاظت از اصالت این هنر، انتقال دانش آن به نسلهای آینده و تبدیل ظرفیتهای فرهنگی به فرصتهای اقتصادی و گردشگری ایجاد میکند. این گزارش در ۴ شهریور ۱۴۰۵ منتشر شده است.
مطالب جالب
جمالزاده، پدر داستان کوتاه فارسی و میراثی ماندگار
محمد سلیمانیفر، در تلاقی رنگ، خط، حجم و نور
روز جهانی عکاسی؛ از داگرئوتیپ تا حافظه تصویری ایران