یک تنپوش زربفت اشرافی متعلق به دوره صفویه در کاخ موزه چهلستون اصفهان به نمایش درمیآید تا بخشی از هنر پوشاک تاریخی این شهر بازخوانی شود.
چهلستون میزبان یک تنپوش اشرافی صفوی
اصفهان ـ به گزارش پایگاه خبری هنری بٌراق حامیم، یک تنپوش نفیس اشرافی متعلق به دوره صفویه در ویترین کاخ موزه چهلستون اصفهان به نمایش درمیآید؛ اقدامی که با هدف معرفی بخشی از پوشاک تاریخی اصفهان و افزایش دسترسی مخاطبان به اشیای کمتر دیدهشده این مجموعه انجام میشود.
مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون، در گفتوگو با خبرگزاری مهر اعلام کرد که این مجموعه قصد دارد با تکیه بر ظرفیت آثار موجود، بخشی از اشیای نگهداریشده را بهصورت دورهای و موضوعی در معرض دید عموم قرار دهد.
به گفته او، استقبال گردشگران از نمایش دورهای اشیا، یکی از عواملی است که چهلستون را به سمت معرفی آثار کمتر دیدهشده سوق داده است؛ رویکردی که میتواند هم تجربه بازدید از موزه را متنوعتر کند و هم فرصت بیشتری برای مطالعه و شناخت مجموعه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
زریبافی و گلابتون؛ جلوهای از هنر صفوی
این تنپوش از منظر تکنیک و تزئین، نمونهای قابل توجه از هنر نساجی و پوشاک اشرافی دوره صفوی به شمار میرود. هادیپور توضیح داد که لباس با زریبافی و شیوه زربفت تولید شده و در ساخت آن از ابریشم و گلابتون استفاده شده است.
*ابریشم چیست؟
ابریشم یک الیاف طبیعی بسیار ظریف، نرم و براق است که از پیله کرم ابریشم به دست میآید.
در دوره صفویه، ابریشم یکی از مهمترین مواد اولیه برای تولید پارچههای فاخر و لباسهای اشرافی بود.
به زبان ساده:
ابریشم = نخ طبیعی بسیار ظریف و براق که از پیله کرم ابریشم تولید میشود.
*گلابتون چیست؟
گلابتون نخ یا رشتهای بسیار ظریف و براق است که در تزئین پارچههای فاخر به کار میرود و در سنت ایرانی معمولاً از فلزاتی مانند طلا یا نقره، یا فلزات آبکاریشده و آلیاژی ساخته میشده است.
گلابتون را برای ایجاد طرحهای طلایی یا نقرهای روی پارچه به کار میبردند؛ مثلاً برای نقش گل، بوته، خطوط تزئینی و نقوش اسلیمی.
به زبان ساده:
گلابتون = نخ فلزی تزئینی برای ایجاد نقشهای براق و فاخر روی پارچه.
وجود دکمههای نقرهای نیز یکی دیگر از عناصر شاخص این پوشاک است. ترکیب الیاف ارزشمند، بافت ظریف و تزئینات فلزی نشان میدهد که لباس در تنها یک کارکرد پوششی خلاصه نمیشده و در ساختار اجتماعی و فرهنگی زمان خود، نشانهای از جایگاه اقتصادی و شأن اجتماعی صاحب آن نیز محسوب میشده است.
پوشاک اشرافی صفوی را میتوان بخشی از نظام گسترده هنرهای کاربردی دانست؛ نظامی که در آن نساجی، فلزکاری، طراحی نقش، رنگآمیزی و دوخت در کنار یکدیگر قرار میگرفتند و محصول نهایی علاوه بر کاربرد روزمره، ارزش زیباییشناختی و نمادین پیدا میکرد.
«کلیجه»؛ لباسی فراتر از یک پوشش تاریخی
بر اساس توضیحات مدیر پایگاه جهانی چهلستون، این نوع تنپوش در گذشته با عنوان کلیجه شناخته میشده است. این لباس نیمتنهای نسبتاً بلند داشت، دامن آن تا محدوده ران امتداد پیدا میکرد و بخش کمر نیز طراحی نسبتاً چسبان و باریکی داشت.
شناخت ساختار چنین لباسهایی برای مطالعه تاریخ پوشاک اهمیت دارد؛ زیرا فرم لباس، نوع پارچه، شیوه دوخت، آرایههای تزئینی و حتی نحوه استفاده از دکمه و یراق میتواند اطلاعاتی درباره وضعیت اجتماعی، ذائقه زیباییشناختی و فناوریهای تولید در یک دوره تاریخی ارائه کند.
از همین منظر، نمایش یک قطعه پوشاک تاریخی در موزه، صرفاً ارائه یک شیء قدیمی به مخاطب نیست. این آثار میتوانند بخشی از روایت بزرگتر درباره سبک زندگی، طبقات اجتماعی، مناسبات اقتصادی و فرهنگ بصری یک دوره تاریخی را در اختیار بازدیدکننده قرار دهند.
نمایش دورهای آثار؛ راهی برای زنده نگهداشتن موزه
یکی از موضوعاتی که مدیریت چهلستون بر آن تأکید دارد، استفاده از ظرفیت مخازن موزه برای برگزاری نمایشهای دورهای است.
هادیپور معتقد است موزهها برای حفظ جذابیت خود نباید تنها به چند اثر شاخص و ثابت محدود شوند، بلکه باید بخشی از آثار موجود در مخازن را نیز با رویکردهای موضوعی و دورهای معرفی کنند.
این سیاست، در صورت اجرای دقیق، میتواند میان دو هدف مهم موزهداری یعنی حفاظت از اثر و دسترسپذیری عمومی تعادل ایجاد کند. نمایش دورهای این امکان را نیز فراهم میکند که مخاطبان محلی و گردشگران در بازدیدهای مختلف با بخشهای متفاوتی از مجموعه روبهرو شوند.
چهلستون به دلیل جایگاه خود در شبکه گردشگری تاریخی اصفهان، سالانه میزبان طیفی متنوع از مخاطبان است؛ از گردشگران عمومی گرفته تا دانشجویان، پژوهشگران و متخصصان حوزه تاریخ، موزهداری و هنرهای سنتی.
حفاظت و نمایش؛ دو ضرورت همزمان
مدیر پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون همچنین درباره اقدامات حفاظتی مجموعه توضیح داد که بخشی از عملیات اولیه حفاظت و رفع خطر در مجموعه انجام شده است.
پاکسازی، تثبیت و استحکامبخشی، رسیدگی به درها و پنجرهها، رفع برخی آسیبها و شکستگیها و شیشهریزی از جمله اقداماتی است که در مجموعه دنبال شده است.
اهمیت این اقدامات زمانی روشنتر میشود که موزه بخواهد تعداد بیشتری از اشیای خود را در معرض دید عموم قرار دهد. هر برنامه توسعه نمایش باید با الزامات حفاظت پیشگیرانه، کنترل شرایط محیطی، نور، رطوبت، دما، امنیت و استانداردهای تخصصی ویترین همراه باشد.
در واقع، افزایش تعداد آثار نمایشی بدون توسعه زیرساخت حفاظتی میتواند به همان میراثی آسیب برساند که موزه قصد معرفی آن را دارد.
کمبود ویترین تخصصی؛ چالش ادامهدار چهلستون
با وجود ظرفیت قابل توجه مجموعه، کمبود ویترینهای تخصصی و بهروز یکی از موانع اصلی توسعه نمایش آثار چهلستون عنوان شده است.
هادیپور گفت محدودیت در تأمین ویترین مناسب، دست این پایگاه را برای نمایش تعداد بیشتری از اشیای تاریخی موجود تا حدودی بسته است و برای حل این مسئله، پیگیریهایی با تهران و اداره کل موزهها انجام شده است.
وی توسعه، طراحی و نصب ویترینهای جدید را یکی از نیازهای مجموعه دانست؛ اقدامی که میتواند زمینه نمایش آثار بیشتری را فراهم کند.
اهمیت این مسئله در نمایش پوشاک تاریخی بیشتر دیده میشود، زیرا منسوجات و لباسهای تاریخی در برابر نور و شرایط نامناسب محیطی حساسیت بالایی دارند و برای نمایش آنها به تجهیزات تخصصی نیاز است.
پوشاک تاریخی؛ پلی میان میراث و طراحی معاصر
یکی از مهمترین بخشهای این طرح، فراتر رفتن از معرفی تاریخی و توجه به ظرفیتهای معاصر پوشاک سنتی است.
مدیر پایگاه جهانی چهلستون معتقد است پوشاک اصفهان در دورههای مختلف، از صفویه و قاجار تا پهلوی و دوره معاصر، مجموعهای از ویژگیهای فرهنگی و هنری را در خود جای داده است و میتواند برای جامعه طراحان مد و لباس نیز منبع الهام باشد.
از این دیدگاه، لباس تاریخی تنها متعلق به گذشته نیست. الگوهای برش، تناسبات، ترکیب پارچه، نقوش، رنگها و شیوههای تزئین میتوانند در صورت مطالعه علمی و پرهیز از کپیبرداری سطحی، در طراحیهای معاصر بازخوانی شوند.
پیوند میان موزهها، پژوهشگران تاریخ هنر و طراحان لباس میتواند به شکلگیری رویکردی منسجم برای تبدیل میراث پوشاک به منبعی برای طراحی خلاقانه معاصر منجر شود.
فناوری و هوش مصنوعی وارد مسیر معرفی چهلستون میشود
چهلستون در کنار توسعه نمایش فیزیکی آثار، برنامههایی برای تقویت حضور مجازی خود نیز دنبال میکند.
هادیپور از برگزاری نشستهایی با فعالان بخش خصوصی در زمینه سرمایهگذاری و فناوری خبر داد و گفت هدف، استفاده از ظرفیت این بخش برای توسعه وبسایت و بسترهای مجازی مجموعه است.
معرفی تصویری آثار، انتشار محتوای ویدئویی و عکاسی، ارائه اطلاعات موزهای و ایجاد امکان بازدید مجازی از جمله برنامههایی است که مورد بررسی قرار گرفته است.
در این مسیر، فناوریهای جدید و هوش مصنوعی میتوانند برای دستهبندی دادهها، تولید محتوای چندرسانهای، بازسازی دیجیتال، دسترسی چندزبانه و ارائه روایتهای تعاملی از اشیا مورد استفاده قرار گیرند؛ البته کاربرد فناوری در حوزه میراث فرهنگی باید تحت نظارت متخصصان و بر مبنای اصالتسنجی و مستندات تاریخی انجام شود.
هدفگذاری برای موزه مجازی در نوروز
مدیریت چهلستون همچنین اعلام کرده است که جلسات مشترک با حوزه گردشگری برای توسعه معرفی مجازی مجموعه ادامه دارد و هدفگذاری اولیه، آمادهسازی زیرساختها در پاییز و زمستان و فراهم کردن امکان رونمایی از بستر موزه مجازی در نوروز سال آینده است.
تحقق این برنامه میتواند دامنه مخاطبان چهلستون را از بازدیدکنندگان حاضر در اصفهان فراتر ببرد و امکان آشنایی مخاطبان سایر شهرهای ایران و حتی علاقهمندان خارج از کشور را با بخشی از مجموعه فراهم کند.
در چنین شرایطی، نمایش مجازی میتواند مکمل نمایش فیزیکی باشد؛ نه جایگزین آن. تجربه واقعی مواجهه با یک شیء تاریخی، کیفیت مواد، بافت پارچه و جزئیات فنی را نمیتوان بهطور کامل به محیط دیجیتال منتقل کرد، اما فناوری میتواند زمینه مطالعه، آموزش و دسترسی اولیه را به شکل چشمگیری گسترش دهد.
تحلیل بُراق حامیم
میراث پوشاک ایرانی؛ از شیء موزهای تا حافظه تمدنی
نمایش تنپوش زربفت صفوی در چهلستون را باید فراتر از یک رویداد موزهای ارزیابی کرد. این لباس بخشی از حافظه بصری و تمدنی ایران را نمایندگی میکند؛ حافظهای که در دوره صفویه با رونق شهرنشینی، توسعه هنرهای درباری، گسترش نساجی و تثبیت اصفهان بهعنوان یکی از مراکز مهم سیاسی و فرهنگی ایران، جلوهای ویژه یافت.
در هنر ایرانی ـ اسلامی، زیبایی معمولاً از یک عنصر منفرد شکل نمیگیرد؛ بلکه حاصل پیوند نقش، تناسب، ماده، مهارت و معناست. تنپوشهای فاخر صفوی نیز در چنین بستری قابل بررسیاند. ابریشم، گلابتون، زریبافی، فلزکاری و طراحی لباس در یک محصول واحد جمع شدهاند و نشان میدهند که هنر کاربردی در تمدن ایرانی تا چه اندازه میتوانسته حامل شأن اجتماعی، هویت فرهنگی و ذوق زیباییشناختی باشد.
با این حال، چالش اصلی امروز صرفاً نگهداری این آثار نیست؛ تبدیل آنها به دانش قابل استفاده برای نسل جدید اهمیت بیشتری دارد. زمانی که یک لباس تاریخی در ویترین قرار میگیرد، باید همزمان درباره منشأ، فناوری تولید، ساختار اجتماعی، نظام زیباییشناسی و زمینه تاریخی آن نیز اطلاعات دقیق ارائه شود.
از منظر انتقادی، کمبود ویترین تخصصی نشان میدهد فاصلهای میان ظرفیت عظیم مجموعههای تاریخی ایران و زیرساختهای موجود برای معرفی عمومی آنها همچنان وجود دارد. موزه زمانی میتواند نقش واقعی خود را ایفا کند که حفاظت، پژوهش، نمایش و آموزش را در یک زنجیره منسجم قرار دهد.
همچنین پیوند دادن پوشاک تاریخی با طراحان معاصر میتواند فرصت مهمی برای احیای میراث ناملموس ایجاد کند؛ مشروط بر آنکه این بازآفرینی بر پایه پژوهش باشد و به تقلید سطحی یا تجاریسازی صرف نشود.
در نهایت، چهلستون میتواند از یک «محل نگهداری اشیا» به یک مرکز فعال روایت تمدن ایرانی تبدیل شود؛ جایی که یک لباس تاریخی نهتنها گذشته را نشان دهد، بلکه درباره آینده طراحی، هویت فرهنگی و نسبت جامعه امروز با میراث ایرانی ـ اسلامی نیز پرسش ایجاد کند.
منبع خبر: خبرگزاری مهر؛ بر پایه گفتوگوی مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون اصفهان، با خبرنگار این خبرگزاری.
مطالب جالب
افتتاح موزه صدا و موسیقی در برج آزادی
پتینسون: «بتمن ۲» روایتی کاملاً رادیکال دارد
تیزر جشنواره فیلم صد رونمایی شد