موزه عروسکی ماریونت تالار فردوسی تهران با نزدیک به ۸۰۰ عروسک صحنه و عناصر اپراهای عروسکی گروه آران، بار دیگر درهای خود را به روی بازدیدکنندگان گشود.
تهران ــ به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، موزه عروسکی ماریونت تالار فردوسی تهران روز شنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۵ با حضور جمعی از مدیران فرهنگی و هنرمندان بازگشایی شد؛ مجموعهای که نزدیک به ۸۰۰ عروسک صحنه و عناصر نمایشی اپراهای عروسکی گروه «آران» را در خود جای داده است.
این مراسم با همکاری بنیاد فرهنگی هنری رودکی و گروه تئاتر عروسکی آران به سرپرستی بهروز غریبپور برگزار شد. در جریان این آیین، مجوز فعالیت موزه از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به بنیاد رودکی اعطا شد و موضوع ثبت ملی این مجموعه نیز مورد توجه قرار گرفت.
بازگشایی موزه ماریونت، مجموعهای را دوباره در معرض دید عموم قرار میدهد که حاصل بیش از دو دهه فعالیت گروه آران در حوزه اپرای عروسکی است؛ فعالیتی که در پروژههای خود از ادبیات، تاریخ و اسطورههای ایرانی بهره گرفته است.
گنجینهای از بیش از دو دهه اپرای عروسکی
موزه ماریونت نزدیک به ۸۰۰ عروسک متعلق به اپراهای عروسکی گروه آران را که از سال ۱۳۸۳ تاکنون تولید شدهاند، گردآوری کرده است.
این عروسکها برای اجراهای صحنهای مختلف ساخته شدهاند و در پروژههایی با محوریت ادبیات، تاریخ و اسطورههای ایران به کار رفتهاند. در میان این پروژهها، آثاری با موضوع شخصیتها و میراث ادبی فردوسی، حافظ و مولانا نیز قرار دارند.
به این ترتیب، مجموعه موزه تنها نمایشدهنده عروسک بهعنوان یک شیء نمایشی نیست، بلکه بخشی از فرایند تبدیل شخصیتها و روایتهای ادبی و تاریخی ایران به یک تجربه نمایشی را نیز ثبت میکند.
بهروز غریبپور در مراسم بازگشایی اعلام کرد که فضای فعلی امکان نمایش حدود ۸۰۰ عروسک را فراهم میکند، اما صدها عروسک دیگر نیز در مجموعه وجود دارند که به دلیل محدودیت فضا هنوز امکان عرضه آنها برای بازدیدکنندگان فراهم نشده است.
این موضوع نشان میدهد که ظرفیت موجود مجموعه از فضای فعلی موزه فراتر است و احتمالاً توسعه یا تغییر در شیوه ارائه آثار میتواند امکان معرفی بخشهای بیشتری از این گنجینه را فراهم کند.
نمایش چرخشی برای حفاظت از عروسکها
یکی از ویژگیهای پیشبینیشده برای موزه، نمایش چرخشی عروسکها است.
بر اساس این رویکرد، همه آثار بهصورت همزمان در معرض دید قرار نمیگیرند و عروسکها متناسب با رپرتوار اجرایی گروه آران و موضوعات مختلف، در دورههای زمانی مشخص جایگزین خواهند شد.
این شیوه از یک سو امکان معرفی تعداد بیشتری از آثار مجموعه در طول زمان را فراهم میکند و از سوی دیگر میتواند شرایط مناسبتری برای نگهداری و حفاظت از عروسکها ایجاد کند.
عروسکهای نمایشی، مانند دیگر عناصر صحنه، در معرض فرسودگی ناشی از نور، جابهجایی، گردوغبار و شرایط محیطی قرار دارند. بنابراین، مدیریت میزان و مدت نمایش میتواند در برنامه حفاظت از آنها اهمیت داشته باشد.
موزهای با رویکرد آموزشی
موزه ماریونت تنها بر نمایش آثار تمرکز ندارد و برای آن رویکرد آموزشی نیز در نظر گرفته شده است.
بر اساس برنامه اعلامشده، بازدیدکنندگان میتوانند در قالب تورهای ویژه با روند تولید یک عروسک ماریونت آشنا شوند؛ فرایندی که از طراحی و ساخت آغاز میشود و تا آمادهسازی عروسک برای حضور روی صحنه ادامه پیدا میکند.
این شیوه ارائه، فاصله میان «شیء موزهای» و «فرایند هنری» را کاهش میدهد. مخاطب در چنین بازدیدی فقط نتیجه نهایی را نمیبیند، بلکه با بخشی از مهارتها و مراحل تولید اثر نمایشی نیز آشنا میشود.
از منظر آموزش هنر، این رویکرد میتواند برای کودکان، نوجوانان و علاقهمندان تئاتر عروسکی امکان شناخت عملیتر این هنر را فراهم کند.
ماریونت چیست؟
ماریونت یا عروسک نخی، نوعی عروسک نمایشی است که با استفاده از نخها یا رشتههایی متصل به سازوکار کنترل، از بالا حرکت داده میشود.
این تکنیک در سنتهای مختلف تئاتر عروسکی جهان سابقه دارد و اجرای دقیق آن به طراحی سازوکار حرکتی، ساختار عروسک و مهارت عروسکگردان وابسته است.
گروه آران طی بیش از دو دهه فعالیت خود، این قالب نمایشی را با منابعی از ادبیات، تاریخ و اسطورههای ایرانی پیوند داده است. در نتیجه، عروسک در این پروژهها تنها یک ابزار برای حرکت روی صحنه نیست، بلکه وسیلهای برای بازنمایی شخصیتهای ادبی و تاریخی نیز به شمار میرود.
پیوند عروسک، ادبیات و اسطوره ایرانی
یکی از جنبههای قابل توجه مجموعه موزه، پیوند میان تئاتر عروسکی و ادبیات ایرانی است.
روایتهایی که قرنها در قالب شعر، داستان و متون تاریخی منتقل شدهاند، در اپراهای عروسکی گروه آران به شخصیت، صحنه، حرکت و موسیقی تبدیل شدهاند.
این روند نمونهای از انتقال یک میراث فرهنگی از رسانهای به رسانه دیگر است؛ یعنی محتوایی که در ابتدا در متن ادبی وجود داشته، در فرآیند تولید نمایشی به مجموعهای از عناصر دیداری و اجرایی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، عروسک همزمان میتواند حامل شخصیت ادبی، نشانهای بصری از یک روایت تاریخی و بخشی از حافظه اجرایی یک نمایش باشد.
موزهای برای ثبت حافظه تئاتر عروسکی ایران
اهمیت موزه ماریونت را میتوان در ارتباط میان نمایش، شیء و حافظه هنری بررسی کرد.
عروسکهای صحنه پس از پایان اجرای یک اثر، معمولاً دیگر در مرکز توجه عمومی قرار نمیگیرند؛ اما نگهداری آنها در موزه امکان مطالعه و بازخوانی بخشی از فرایند تولید نمایش را فراهم میکند.
در اینجا عروسک صرفاً یک محصول ساختهشده برای اجرای کوتاهمدت نیست. هر عروسک به یک پروژه، شخصیت، صحنه و دوره مشخص از فعالیت گروه آران ارتباط دارد و میتواند بخشی از تاریخ تولید تئاتر عروسکی را مستند کند.
به همین دلیل، موزه ماریونت را میتوان فضایی میان موزه، آرشیو و آموزش هنرهای نمایشی در نظر گرفت؛ فضایی که در آن آثار مادی یک جریان هنری معاصر حفظ و برای مخاطب ارائه میشوند.
میراث نمایشی در برابر فراموشی
بخش قابل توجهی از هنرهای نمایشی به دلیل ماهیت اجرایی خود، پس از پایان اجرا از دسترس خارج میشوند. نمایشنامه، طراحی صحنه، لباس، موسیقی، اسناد تولید و عروسکها میتوانند در صورت مستندسازی، تصویری از یک اجرای گذشته را حفظ کنند.
در این میان، عروسک جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا مستقیماً با بدن شخصیت نمایشی و زبان بصری اجرا مرتبط است.
بازگشایی موزه ماریونت در این چارچوب، فرصتی برای بازگرداندن چنین عناصر مادی به فضای عمومی و فراهمکردن امکان مطالعه آنهاست.
از موزه تا شناخت میراث فرهنگی
اعطای مجوز فعالیت موزه از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به بنیاد رودکی و طرح موضوع ثبت ملی مجموعه، نشاندهنده توجه رسمی به جایگاه این مجموعه در حوزه میراث فرهنگی است.
ثبت، حفاظت و مستندسازی چنین مجموعههایی میتواند زمینهای برای پژوهش درباره تاریخ تئاتر عروسکی معاصر ایران، شیوههای ساخت عروسک، طراحی صحنه، اقتباس از ادبیات و رابطه نمایش با میراث فرهنگی ایجاد کند.
موزه ماریونت همچنین میتواند فضایی برای گفتوگوی میان چند حوزه هنری باشد: تئاتر، موسیقی، ادبیات، طراحی، ساخت عروسک و هنرهای نمایشی.
تحلیل بُراق حامیم
بازگشایی موزه ماریونت تالار فردوسی را میتوان از منظر حفاظت از میراث نمایشی ایران رویدادی مهم در حوزه موزهداری هنرهای اجرایی دانست. تئاتر برخلاف نقاشی یا مجسمه، هنری وابسته به زمان و اجراست و بسیاری از عناصر آن پس از پایان اجرا از چرخه عمومی خارج میشوند. نگهداری عروسکهای صحنه، از این منظر، امکان ثبت بخشی از آن چیزی را فراهم میکند که در حالت عادی با پایان نمایش از میان میرود.
وجه دیگر این مجموعه، رابطه مستقیم آن با ادبیات و فرهنگ ایرانی است. استفاده گروه آران از شخصیتهای فردوسی، حافظ، مولانا و دیگر روایتهای ادبی و تاریخی نشان میدهد که عروسک میتواند به رسانهای برای بازآفرینی میراث مکتوب تبدیل شود. در این فرایند، ادبیات از صفحه کتاب به صحنه منتقل و سپس در قالب یک شیء مادی، یعنی عروسک، حفظ میشود.
از منظر هنر ایرانی ـ اسلامی نیز این مجموعه قابل مطالعه است؛ زیرا بسیاری از روایتهای ادبی ایران با مفاهیم اخلاقی، عرفانی، حماسی و فرهنگی پیوند دارند. تبدیل این روایتها به اپرای عروسکی میتواند زمینهای برای آشنایی نسل جدید با میراث ادبی از مسیر هنرهای نمایشی ایجاد کند.
نکته قابل توجه دیگر، رویکرد آموزشی موزه است. نمایش مراحل طراحی و ساخت عروسک، مخاطب را از تماشاگر صرف به مشاهدهگر فرایند هنری تبدیل میکند و رابطه میان صنعت، طراحی و اجرا را آشکار میسازد.
برای بُراق حامیم، ارزش این موزه فقط در شمار عروسکهای آن خلاصه نمیشود؛ اهمیت اصلی در ثبت یک تجربه هنری معاصر و پیوند دادن میراث ادبی ایران با تئاتر عروسکی است. تداوم فعالیت چنین موزهای، در کنار حفاظت علمی، مستندسازی دیجیتال و برنامههای پژوهشی، میتواند به حفظ حافظه دیداری و اجرایی تئاتر عروسکی ایران کمک کند.
مطالب جالب
امام حسن عسکری(ع)؛ شش سال امامت در سامرا
خانه پدری شهریار پس از مرمت افتتاح شد
نمایش همزمان هر ۸۸ نقاشی ونگوگ در هلند