رابطه‌ی «خرافات و هنر» تنها رابطه‌ای میان باورهای عامیانه و تزئینات سطحی نیست؛ خرافه در تاریخ هنر ایران به منزله‌ی زبانی بصری عمل کرده که ترس، امید، مرگ و بقای اجتماعی را شکل داده است. نقوش چشم‌زخم روی فرش، تعویذها و کتیبه‌های طلسم‌گونه، و نگاره‌های دیوان و پریان نشان می‌دهند هنر چگونه باورهای نامرئی را قابل‌دیدن کرده است. اما هنر صرفاً بازتولیدکننده‌ی خرافه نبوده؛ در بسیاری از آثار معاصر، همان نشانه‌ها به موضوع نقد، پرسش و آگاهی‌بخشی تبدیل شده‌اند. مرز میان «میراث نمادین» و «خرافه‌ی زیان‌بار»، کلید فهم این پیوند پیچیده است.
مرز باریک باور و خرافه
به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، خرافه را می‌توان باوری دانست که بدون پشتوانه‌ی تجربی یا استدلالی، علت و معلول را به‌شکل جادویی پیوند می‌زند و گاه رفتارهای زیان‌بار یا تبعیض‌آمیز تولید می‌کند. اما هر باور مردمی خرافه نیست؛ بسیاری از آیین‌ها، نمادها و روایت‌های عامیانه حامل حافظه‌ی تاریخی، همبستگی اجتماعی و زیبایی‌شناسی یک جامعه‌اند.
نماد نیز لزوماً خرافه نیست. چشم، آفتاب، درخت، مار یا دستِ پنج‌انگشت در فرهنگ ایرانی می‌توانند معنایی حفاظتی، اخلاقی یا کهن‌الگویی داشته باشند. مسئله زمانی جدی می‌شود که از نماد به «ضمانت عملی» گذر کنیم؛ مثلاً وقتی نقشی روی فرش نه به‌عنوان یادگار فرهنگی، بلکه به‌عنوان ابزار قطعی دفع بلا یا توجیه سرزنش دیگران به کار گرفته شود.
ریشه‌های کهن در هنر ایران
در هنر ایرانی، باور به «چشم‌زخم» از دیرباز به زبان نقش تبدیل شده است. پژوهش‌های نگارگری و فرش‌شناسی نشان می‌دهند که اشکال هندسی مانند مثلث، لوزی و مربع، و نیز نقش چشم، ستاره و برخیmotifهای گیاهی و جانوری، در دستبافته‌های ایرانی و افغان به‌عنوان نشانه‌های مرتبط با چشم‌زخم به کار رفته‌اند.
نقش «خورشید خانم» نمونه‌ای روشن از این پیوند است. این نقش در برخی بافته‌ها و تزئینات ایرانی دیده می‌شود و در پژوهش‌های هنری با کارکرد دفع چشم‌زخم و حفاظت در مناسبت‌هایی چون عروسی پیوند خورده است؛ پژوهشگران آن را در پیوند با نماد خورشید، چشم و کهن‌الگوهای حفاظتی بررسی کرده‌اند.
چنین نقوشی را نمی‌توان صرفاً «خرافه» خواند. آن‌ها بیشتر شبیه امضایی جمعی‌اند: مردم ترس‌ها و آرزوهای خود را در قالب تکرارشدنی و زیبا ساخته‌اند. هنر این‌جا حافظه‌ی بصری جامعه است، نه صرفاً وسیله‌ی جادو.
صناعی، فرش و تعویذنگاری
در هنرهای کاربردی، مرز میان زیبایی، کارکرد و باور کمرنگ‌تر است. فرش، سفال، فلزکاری و منسوجات نه فقط برای زیبایی یا مصرف، بلکه برای نظم‌بخشی به فضای زیست ساخته می‌شدند؛ ازاین‌رو طبیعی است که نقوش حفاظتی در آن‌ها حضور یابند.
در دستبافته‌های ایرانی، پژوهش‌ها از به‌کارگیری نقش‌هایی سخن می‌گویند که با «طلسم و تعویذ» و ایمن‌ماندن از سختی‌ها پیوند داشته‌اند؛ اشکال تکرارشونده‌ای چون مثلث، لوزی و مربع از جمله این الگوها معرفی شده‌اند. همچنین نقش‌های مرتبط با تعویذ و یادگارهای مقدس در بافته‌های بختیاری موضوع مطالعات هنری بوده‌اند.
در خوشنویسی و تعویذنگاری نیز متن صرفاً پیام نمی‌دهد؛ شکل حروف، ترتیب واژه‌ها و تکرار اسم‌ها می‌تواند حس نظم، قدرت و حفاظت ایجاد کند. جنبش سقاخانه در دهه‌ی ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ همین میراث را به زبان هنر مدرن برد: هنرمندانی چون پرویز تناولی و چارلز حسینی از مهرهای طلسم‌گونه، نوشته‌های عامیانه، قفل، کاسه و اشیای نذری الهام گرفتند.
فال‌نامه، دیو و نگارگری
نگارگری ایرانی شاید روشن‌ترین میدان دیدار هنر و خرافه باشد. «فال‌نامه»ها کتاب‌هایی برای فال‌گرفتن بودند؛ مخاطب با آیین‌هایی چون وضو و خواندن دعا، صفحه‌ای را می‌گشود و از ترکیب تصویر و متن، پاسخ پرسش خود را می‌جست. نسخه‌ی مشهور فال‌نامه‌ی شاه طهماسب، در دهه‌ی ۱۵۵۰ و ۱۵۶۰ میلادی در دربار صفوی ساخته شد و تصویر در آن همچون کلید گشودن معنای فال عمل می‌کرد.
این آثار از منظر هنری فوق‌العاده‌اند: رنگ‌های پرشور، ترکیب‌بندی‌های بزرگ و تصویرسازی پیامبران، سیارات، برج‌ها و رویدادهای اسطوره‌ای. اما از منظر اجتماعی، آن‌ها نشان می‌دهند چگونه اضطراب تصمیم‌گیری و آینده‌نگری می‌تواند به یک صنعت تصویری تبدیل شود؛ از فال‌گیران بازار اصفهان تا نسخه‌های باشکوه درباری.
دیو نیز در نگارگری ایرانی بیش از یک هیولا است. در شاهنامه و سنت نگارگری، دیو تجسم آشوب، شر و نیروهای تهدیدکننده است؛ نگاره‌هایی چون «رستم کشتن دیو سفید» در شاهنامه‌ی شاه طهماسب، این نبرد نمادین را به یکی از شاخص‌ترین صحنه‌های نگارگری ایرانی بدل کرده‌اند. محمد سیاه‌قلم نیز دیوها را نه فقط به‌عنوان موجودات ترسناک، بلکه در وضعیت‌هایی چون کار، گفت‌وگو، نزاع و موسیقی تصویر کرده است؛ رویکردی که مرز میان اسطوره، طنز و مشاهده‌ی انسانی را جابه‌جا می‌کند.
هنر معاصر: بازخوانی یا نقد؟
در هنر معاصر ایران، خرافه اغلب به «موضوع» تبدیل شده، نه صرفاً «منبع الهام». جنبش سقاخانه با بهره‌گیری از اشیای عامیانه و مذهبی، زبان بصری جدیدی ساخت؛ اما همین زبان بعدها با پرسش‌هایی درباره‌ی تکرار، تجاری‌شدن و تهی‌شدن از معنا روبه‌رو شد.
پرویز تناولی با مجسمه‌های «هیچ» واکنشی انتقادی به تجاری‌شدن برخی جریان‌های خوشنویسی و سقاخانه ارائه کرد. «هیچ» در آثار او هم ریشه در عرفان و شعر مولوی دارد و هم نقدی است بر تکرار توخالی و بازار هنر. این نمونه نشان می‌دهد هنرمند می‌تواند از دل سنت نمادین بیرون بیاید، اما آن را از درون بازسازی و نقد کند.
در عرصه‌ی بین‌المللی نیز هنرمندانی چون خادم علی از دیوهای شاهنامه و زبان نگارگری ایرانی بهره گرفته‌اند تا به خشونت، آوارگی و حافظه‌ی جمعی بپردازند. در این آثار، دیو دیگر فقط موجودی خرافی نیست؛ استعاره‌ای برای شر، جنگ و بیگانگی است.
هنر به‌عنوان نقد خرافه
هنر می‌تواند خرافه را تقویت کند، اما می‌تواند آن را «نمایش» دهد؛ و نمایش، اولین گام نقد است. وقتی فیلم، تئاتر یا رمان، ترس از جن‌زدگی، فال‌بینی اجباری، اتهام جادوگری یا بهره‌کشی از ناآگاهی مردم را روایت می‌کند، مخاطب را وادار می‌سازد به سازوکارهای اجتماعیِ تولید خرافه بیندیشد.
نقد هنری نباید مردم را به‌خاطر باورهایشان تحقیر کند. خرافه اغلب در بستر فقر، ناامنی، فقدان دسترسی به دانش و نیاز به کنترل آینده رشد می‌کند. هنر خوب، به‌جای تمسخر باورمند، شرایطی را نشان می‌دهد که در آن باور به ابزار سلطه، ترس یا سوداگری تبدیل شده است.
خرافه در بازار هنر
بازار هنر نیز از این پیوند بی‌نصیب نیست. باور به «خوش‌یمن» یا «نحس» بودن اشیای قدیمی، مجسمه‌ها، نقاشی‌ها یا حتی سبک‌های خاص، گاه بر قیمت، نمایش و جمع‌آوری آثار اثر می‌گذارد. چنین باورهایی ممکن است ریشه در احترام به کهن بودن، ترس از مرگ یا تجربه‌های زیسته داشته باشند؛ اما وقتی به ابزار سانسور، طرد هنرمند یا دستکاری قیمت تبدیل شوند، از حیطه‌ی فرهنگ مردمی خارج و به خرافه‌ی بازارمند نزدیک می‌شوند.
در همین زمینه، آثاری چون «الهه‌های خوش‌یمن» پانته‌آ محرو، با الهام از پیکره‌های آملاش و نمادهای برکت، باروری و فراوانی، نشان می‌دهند چگونه هنرمند معاصر می‌تواند نشانه‌های کهن را به زبان بصری امروز ترجمه کند؛ بی‌آنکه ادعای اثرگذاری جادویی قطعی مطرح شود.
جمع‌بندی تحلیلی
رابطه‌ی خرافات و هنر، رابطه‌ای یک‌سویه نیست. خرافه به هنر صورت، روایت و مخاطب می‌دهد؛ هنر به خرافه ماندگاری، زیبایی و توانایی ورود به حافظه‌ی جمعی. اما هنر همچنین می‌تواند فاصله بگیرد: نقش حفاظتی را به نماد زیبایی‌شناختی بدل کند، دیو را به استعاره‌ی شر اجتماعی تبدیل کند و فال‌نامه را به سندِ اضطراب انسان در برابر آینده تبدیل کند.
وظیفه‌ی نقد فرهنگی امروز، نه محو میراث نمادین و نه تقدیس بی‌قیدوشرط آن، بلکه تمایزگذاری است: میان نمادی که حافظه می‌سازد و باوری که انسان را از اندیشیدن بازمی‌دارد. هنر ایرانی، از فرش و تعویذ تا نگارگری و مجسمه‌های «هیچ»، دقیقاً در همین مرز زندگی می‌کند.
منابع
- Harvard Art Museums, Day of Judgment, folio from a manuscript of the Falnama, object 1999.302.
https://harvardartmuseums.org/collections/object/199019 - Smithsonian Institution, “Falnama: The Book of Omens” at the Sackler Gallery Offers First Exhibition of Rare Manuscripts, 2009.
https://www.si.edu/newsdesk/releases/falnama-book-omens-sackler-gallery-offers-first-exhibition-rare-manuscripts - The World of the Orient, 2024, No. 3: مطالعه‌ی نقش «خورشید خانم» در فرش و طلسم‌های بختیاری.
https://oriental-world.org.ua/index.php/journal/article/download/732/712/ - Bagh-e Nazar, “The Iconography of ‘Lady Sun (Khorshid Khanum)’ Motif in Iranian Art”, ۲۰۲۲.
https://www.bagh-sj.com/article_159185_en.html - Negareh, «آرایه‌ها و نگاره‌های مرتبط با چشم‌زخم در دستبافته‌های اقوام ایرانی», ۱۳۹۳.
https://negareh.shahed.ac.ir/article_173.html - Paykareh, “An Analysis of the Patterns of the Spell and Amulet Woven…”.
https://paykareh.scu.ac.ir/jufile?ar_sfile=154605 - Jaco, “Amulet and Relic Motifs” در بافته‌های بختیاری.
https://www.jaco-sj.com/jufile?ar_sfile=1025631 - The Metropolitan Museum of Art, “Artists of the Saqqakhana Movement”, ۲۰۱۴.
https://www.metmuseum.org/essays/artists-of-the-saqqakhana-movement-1950s60s - The Metropolitan Museum of Art, Parviz Tanavoli: Poet Turning Into Heech, 2022.
https://www.metmuseum.org/art/collection/search/457770 - Staatliche Museen zu Berlin, Islamic Art, “The Shape of Nothing by Parviz Tanavoli”, ۲۰۲۶.
https://islamic-art.smb.museum/en/story/artist-parviz-tanavoli - Negareh, “Analytical Morphology of Div in the Works of Muhammad Siyah Qalam”, ۲۰۲۵.
https://negareh.shahed.ac.ir/article_4389.html?lang=en - Association for Iranian Studies, “Div Ya Delbar: The Visual Paradox of the Demon in Persian and Mughal Miniature Painting”.
https://associationforiranianstudies.org/content/div-ya-delbar-visual-paradox-demon-persian-and-mughal-miniature-painting - Association for Iranian Studies, “Divine Delusions: Visions of the Supernatural in Persianate Painting”.
https://associationforiranianstudies.org/content/divine-delusions-visions-supernatural-persianate-painting - UNSW Galleries, The Arrival of the Demons — Hoda Afshar and Khadim Ali, 2025.
https://www.galleries.unsw.edu.au/sites/default/files/2025-04/hoda_afshar_the_arrival_of_the_demons.pdf - Janet Rady Fine Art, Pantea Mahrou: Whispers of The Lucky Goddesses, 2024.
https://janetradyfineart.com/shop/paintings/whispers-of-the-lucky-goddesses-2024/
مطالب جالب
بررسی هنر و هوش مصنوعی خلاق در دانشگاه کالج لندن
ژوزه ساراماگو؛ نویسنده‌ای که واقعیت را با خیال و طنز روایت کرد
فاطمیه؛ صحنه‌ای برای روایت بانوی بی‌نشان