«پیدایش و شکوفایی مناره‌ها در معماری اسلامی ایران»

مناره‌ها در معماری اسلامی، از میل‌های راهنما و آتشدان‌های باستانی تا گلدسته‌های باشکوه مساجد اسلامی، نمادی از معنویت، هنر و پیوند زمین با آسمان بوده‌اند.

پایگاه خبری هنری بُراق حامیم در ادامه معرفی جلوه‌های هنر ایرانی-اسلامی، این بار به پیدایش و کارکردهای مناره در معماری اسلامی پرداخته است. مناره‌ها یا همان گلدسته‌ها از نخستین قرون اسلامی تا امروز، نقش مهمی در شکل‌گیری سیمای مساجد ایفا کرده‌اند.

مناره‌ها تنها محلی برای اذان‌گویی نبوده‌اند

هرچند در آغاز اسلام مؤذنان بر فراز بام‌ها یا استوانه‌هایی ساده اذان می‌گفتند، اما بعدها با گسترش قلمرو اسلامی و نیاز به شاخصه‌های بصری در مساجد، بنای مناره‌ها به‌عنوان نشانه‌ای از حضور دین و دعوت به عبادت شکل گرفت. بلال حبشی، نخستین مؤذن اسلام، نمونه‌ای روشن از جایگاه مؤذن در صدر اسلام است که بر بلندای خانه‌ها اذان می‌گفت.

تاریخچه

از سده نخست هجری، نخستین مناره‌های رسمی مانند مناره مسجد جامع بصره به دستور زیاد بن ابیه ساخته شد. در ایران نیز با نفوذ معماری ساسانی و الگوی چهارطاق‌ها و برج‌ها، ساخت مناره‌ها رنگ و بویی ایرانی یافت. به‌ویژه در دوره عباسیان و سپس سلجوقیان، این هنر به اوج رسید و در شهرهایی چون اصفهان، مناره‌های بلند با آجرکاری و کتیبه‌های هندسی ساخته شدند.

کارکردهای مناره

کارکردهای مناره در طول تاریخ اسلام بسیار متنوع بوده است. افزون بر اذان‌گویی، مناره‌ها نقش نشانه‌های شهری، راهنماهای مسافران و نمادهای قدرت سیاسی و دینی را ایفا کرده‌اند. برخی پژوهشگران معتقدند که مناره‌ها ریشه در میل‌های باستانی ایران همچون میل اژدها در نورآباد دارند که در دوره اشکانی به‌عنوان آتشدان و راهنما ساخته شده بود.

از نظر ساختار، مناره‌ها معمولاً از چهار بخش اصلی تشکیل شده‌اند: پایه (مربع یا چندضلعی)، ساقه (استوانه‌ای یا مخروطی)، سرپوش (بخش هشت‌ضلعی یا مربع) و رأس (تاج یا کلاهک). این عناصر، بسته به مناطق اسلامی، شکل و تزیینات متفاوتی به خود گرفته‌اند: در شمال آفریقا حجیم و چهارگوش، در ایران باریک و استوانه‌ای، در عثمانی مدادی‌شکل و در مصر چندطبقه.

ویژگی‌های تزئینی مناره‌ها نیز نشان از پیوند هنر و ایمان دارد. از قرن سوم هجری به بعد، آیات قرآن، احادیث نبوی و نقوش هندسی و اسلیمی در قالب آجرکاری، کاشی‌کاری و گچ‌بری بر پیکره مناره‌ها نقش بستند. مناره ساوه (۵۰۴ هجری)، مناره مسجد جامع کاشان (۴۶۶ هجری)، مناره‌های اصفهان مانند مناره علی و مناره جنبان، نمونه‌هایی از شکوفایی این هنر در ایران هستند.

تکامل معماری مناره

در دوران تیموری و صفوی، معماری مناره به کمال رسید. مناره‌های دوطرف ایوان، همچون مناره‌های مسجد امام اصفهان و مسجد گوهرشاد مشهد، با ترکیب هندسه آجری و کاشی‌های لاجوردی، تصویری ماندگار از هنر اسلامی در حافظه جهانیان ثبت کرده‌اند.

لیست مناره‌های ایرانی

 ۱-    مناره مسجد ساوه ،در ساوه- ۴۵۳ هجری.

۲-    مناره مسجد پامنار ، در زواره اصفهان-۴۶۱ هجری.

۳-   مناره مسجد جمعه ، درکاشان – ۴۶۶ هجری.

۴-    مناره مسجد برسیان ، در اصفهان – ۴۹۱ هجری.

۵-    مناره چهل دختران ، دراصفهان – ۵۰۱ هجری.

۶-    مناره گار ، در اصفهان – ۵۱۵ هجری.

۷-    مناره مسجد گز ، در اصفهان – ربع اول قرن ششم.

۸-    مناره مسجد سین ، در اصفهان – ۵۲۶ هجری.

۹-    مناره مسجد علی ، در اصفهان – اواخر قرن پنجم و اوائل قرن ششم.

۱۰-   مناره زیار ، در اصفهان – ۵۵۰ تا ۶۸۸ هجری.

۱۱-   مناره راهروان ، در اصفهان – بین سالهای ۵۲۵ تا ۶۸۸ هجری.

۱۲- مناره مسجد اردستان ، در اصفهان – عهد سلجوقی.

۱۳- مناره مسجد امام حسن ، در اردستان اصفهان- عهد سلجوقی.

۱۴- مناره مسجد جامع زواره ، زواره اصفهان- ۵۳۰ هجری- عهد سلجوقی.

۱۵- مناره مسجد جامع اشترجان ، اشترجان اصفهان- حدود ۷۱۶ هجری.

۱۶- مناره جنبان ، در اصفهان – ۷۱۶ هجری.

۱۷- دو مناره دارالضیافه ، در اصفهان – قرن هشتم.

۱۸- مناره باغ قوشخانه ، در اصفهان – قرن هشتم.

۱۹- دو مناره دردشت ، در دردشت اصفهان – نیمه دوم قرن هشتم.

۲۰- دو مناره سردر مسجد شاه ، در اصفهان – ۱۰۲۵ هجری.

۲۱- دو مناره سردر مدرسه چهارباغ ، در اصفهان – قرن دوازدهم هجری.

۲۲- مناره خانقاه نطنز ، ۷۲۵ هجری.

۲۳- مناره نزدیک شهر در خرم‌آباد- قرن ششم هجری.

۲۴- مناره مسجد تاریخانه ، در دامغان – قرن ششم هجری.

۲۵- مناره مسجد جامع ، در دامغان – قرن ششم هجری.

۲۶- مناره مجاور مسجد جمعه ، در ساوه- ۵۰۳ هجری.

۲۷- مناره خسرو گرد ، در خسروگرد سبزوار – ۵۰۵ هجری.

۲۸- مناره حدود ، در خسروگرد – ۷۰۰ هجری.

۲۹- مناره سمنان – عهد سلجوقی.

۳۰- مقبره و مناره عهد غزنوی ، در سنگ بست خراسان –  قرن ۴ هجری.

۳۱- مناره واقع در محله پامنار ، طهران- قرن ۱۳ هجری.

۳۲- مناره فیروزآباد ، در خراسان – عهد سلجوقی.

۳۳- مناره کاشان ، در کاشان – قرن پنجم هجری.

۳۴- مناره گلپایگان –  قرن ششم هجری.

۳۵- مناره مدرسه ، در گلشن خراسان –  عهد سلجوقی.

۳۶- مناره‌های مدرسه سپهسالار جدید ، در تهران – قرن ۱۳ هجری.

۳۷- دو مناره مسجد جامع گوهرشاد ، در مشهد – ۸۲۱ هجری.

۳۸- دو مناره مسجد دارالاحسان ، در سنندج – کردستان – ۱۲۲۷ هجری.

۳۹- دو مناره بقعه مبارکه حضرت رضا (ع) ، در مشهد بین ۴۷۹- ۵۵۱ (در زمان سلجوقی).

۴۰- مناره‌های گنبد حضرت معصومه علیها سلام ، در قم (۵۲۶ هجری به دستور شاه بیگم)

۴۱- مناره‌های حضرت عبدالعظیم ، در ری ، تهران – عهد سلجوقی.

۴۲- مناره مسجد شاه تهران.

بررسی تاریخی نشان می‌دهد که مناره‌ها نه‌تنها کارکرد عبادی داشته‌اند، بلکه به‌عنوان نمادهای اجتماعی و فرهنگی نیز نقش‌آفرینی کرده‌اند. ریشه‌ آن‌ها در میل‌های باستانی ایران، پیوندی میان گذشته و حال ایجاد می‌کند. در واقع، معماری اسلامی ایران با تکیه بر مناره‌ها توانست مفاهیم معنوی و هنری را به شکلی بصری و ماندگار بازتاب دهد.
اوج این شکوفایی در دوره سلجوقی و صفوی، به‌ویژه در اصفهان، موجب شد تا ایران به کانون خلاقیت در طراحی مناره‌ها بدل شود. امروز نیز بازشناسی و معرفی این آثار می‌تواند الهام‌بخش معماری معاصر باشد و پیوند میان سنت و نوآوری را زنده نگه دارد.