نمایش «اربعین» ناصر تقوایی در سینماتک موزه هنرهای معاصر

سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران در ادامه برنامه‌های عاشورایی خود، مستند «اربعین» ساخته ناصر تقوایی را در برنامه‌ای همراه با نقد و گفت‌وگو نمایش می‌دهد.

اکران مستند «اربعین» در سینماتک

به گزارش پایگاه خبری هنری بُراق حامیم، سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران در ادامه برنامه‌های مرتبط با فرهنگ عاشورا، فیلم مستند «اربعین» ساخته ناصر تقوایی را برای علاقه‌مندان سینمای مستند و پژوهشگران هنر به نمایش می‌گذارد.

این فیلم مستند ۲۲ دقیقه‌ای که در سال ۱۳۵۰ ساخته شده است، روز یکشنبه ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۶ در سالن سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران اکران خواهد شد.

«اربعین» یکی از آثار شاخص ناصر تقوایی در حوزه سینمای مستند به شمار می‌رود؛ اثری که با تمرکز بر آیین عزاداری مردم بوشهر در روز اربعین، بخشی از فرهنگ آیینی و زیست اجتماعی جنوب ایران را در قالب تصویر ثبت کرده است.

بوشهر؛ سوگواری در قاب سینمای مستند

تقوایی در این فیلم به سراغ یکی از جلوه‌های مهم فرهنگ عمومی بوشهر رفته و آیین‌های عزاداری مردم این منطقه را در روز اربعین به تصویر کشیده است.

انتخاب بوشهر برای ثبت این آیین، اهمیت فرهنگی ویژه‌ای دارد. جنوب ایران از دیرباز یکی از مناطق مهم شکل‌گیری و استمرار آیین‌های مذهبی و موسیقایی بوده است و مراسم سوگواری در این منطقه، پیوند نزدیکی با موسیقی، ریتم، حرکت جمعی و سنت‌های شفاهی دارد.

«اربعین» از این منظر تنها یک گزارش تصویری از یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه سندی سینمایی از بخشی از فرهنگ اجتماعی ایران در نیمه دوم قرن چهاردهم خورشیدی محسوب می‌شود.

تقوایی در آثار مستند خود معمولاً به زندگی مردم و فرهنگ بومی توجه نشان داده و تلاش کرده است جزئیات رفتارهای اجتماعی، مناسک و فضای زندگی ایرانیان را در قاب سینما ثبت کند. «اربعین» نیز در همین چارچوب، تصویری از یکی از مهم‌ترین مناسک مذهبی جامعه شیعی ایران ارائه می‌دهد.

گفت‌وگو درباره دلایل ساخت فیلم

پس از نمایش فیلم، جلسه‌ای با حضور آنتونیا شرکا، منتقد سینما، برگزار خواهد شد.

در این نشست درباره دلایل ساخت «اربعین»، ویژگی‌های مستند ناصر تقوایی و جایگاه این اثر در تاریخ سینمای مستند ایران گفت‌وگو خواهد شد.

برگزاری این نشست در کنار نمایش فیلم می‌تواند فرصتی برای بازخوانی نسبت میان سینما، آیین و فرهنگ عمومی فراهم کند؛ موضوعی که در مطالعات سینمای ایران، به‌ویژه در حوزه مستند، اهمیت قابل توجهی دارد.

سینما و ثبت میراث آیینی ایران

مستندهای مردم‌نگارانه در تاریخ سینمای ایران نقش مهمی در ثبت بخش‌هایی از فرهنگ‌هایی داشته‌اند که بسیاری از عناصر آن‌ها در حافظه شفاهی و رفتارهای جمعی مردم استمرار پیدا کرده‌اند.

آیین‌های مذهبی نیز بخشی از همین میراث فرهنگی هستند. مناسک محرم و اربعین در ایران علاوه بر ابعاد مذهبی، جلوه‌هایی از موسیقی، شعر، نمایش، معماری موقت آیینی، هنرهای تجسمی و مشارکت اجتماعی را در خود جای داده‌اند.

از این منظر، فیلم «اربعین» ناصر تقوایی را می‌توان در مرز میان سینمای مستند، مردم‌نگاری تصویری و ثبت میراث فرهنگی بررسی کرد.

ثبت مراسم اربعین مردم بوشهر در نیم قرن گذشته، امکان مقایسه میان شیوه‌های برگزاری این آیین در دوره‌های مختلف تاریخی را نیز فراهم می‌کند. چنین اسنادی برای پژوهشگران فرهنگ، سینما، موسیقی و مطالعات اجتماعی ارزش قابل توجهی دارند.

اهمیت «اربعین» در سینمای ناصر تقوایی

ناصر تقوایی از فیلمسازان اثرگذار سینمای ایران است که در کنار فعالیت در سینمای داستانی، سابقه قابل توجهی در تولید آثار مستند دارد.

توجه او به فرهنگ بومی و زندگی مردم، یکی از ویژگی‌های مهم کارنامه این فیلمساز محسوب می‌شود. در «اربعین» نیز دوربین به جای تمرکز بر یک روایت داستانی، به ثبت یک مناسک جمعی و فضای اجتماعی پیرامون آن توجه می‌کند.

این رویکرد به فیلم اجازه می‌دهد تا ارزش آن تنها به زمان تولید محدود نشود. فیلم امروز نیز می‌تواند برای مخاطب معاصر، تصویری تاریخی از نحوه برگزاری آیین اربعین در بوشهر ارائه کند.

پیوند سینمای مستند با هنر ایرانی ـ اسلامی

نمایش دوباره «اربعین» در موزه هنرهای معاصر تهران، از منظر هنر ایرانی ـ اسلامی اهمیت دیگری نیز دارد. این فیلم نشان می‌دهد که آیین‌های مذهبی چگونه می‌توانند به موضوعی برای ثبت و بازنمایی هنری تبدیل شوند.

در فرهنگ ایرانی، واقعه عاشورا و آیین‌های وابسته به آن طی قرن‌ها در قالب‌های گوناگون هنری از شعر و موسیقی گرفته تا تعزیه، نقاشی، خوشنویسی و هنرهای نمایشی بازتاب یافته‌اند.

سینمای مستند نیز در دوره معاصر به این مجموعه رسانه‌های فرهنگی افزوده شده است. «اربعین» نمونه‌ای از این مواجهه سینمایی با یک آیین ریشه‌دار مذهبی و اجتماعی است.

از این منظر، نمایش این فیلم در سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران می‌تواند فرصتی برای بازخوانی ظرفیت سینما در حفظ و انتقال میراث فرهنگی و آیینی ایران باشد.

زمان و مکان نمایش

فیلم مستند «اربعین» ساخته ناصر تقوایی، یکشنبه ۱۸ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶ در سالن سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران نمایش داده می‌شود.

پس از نمایش نیز نشست نقد و گفت‌وگو با حضور آنتونیا شرکا، منتقد سینما، برگزار خواهد شد.

تحلیل بُراق حامیم

«اربعین»؛ سند تصویری یک آیین ایرانی

اهمیت نمایش دوباره مستند «اربعین» ناصر تقوایی تنها به ارزش سینمایی این فیلم محدود نمی‌شود. این اثر را می‌توان بخشی از حافظه تصویری ایران دانست؛ حافظه‌ای که آیین‌ها، رفتارهای اجتماعی و شیوه‌های برگزاری مناسک مذهبی را برای نسل‌های آینده ثبت می‌کند.

بوشهر در فرهنگ ایرانی یکی از مهم‌ترین مناطق برخورد و هم‌نشینی سنت‌های گوناگون فرهنگی است. موسیقی بوشهری، آیین‌های سوگواری، نوحه‌خوانی، ریتم‌های جمعی و شکل خاص مشارکت مردم در مراسم مذهبی، مجموعه‌ای از عناصر هنری و اجتماعی را شکل داده‌اند که ارزش آن‌ها فراتر از یک مراسم مناسبتی است.

تقوایی با ثبت اربعین در بوشهر، در واقع بخشی از این میراث را در قالب سینما مستند کرده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم بسیاری از آیین‌های سنتی در طول زمان تغییر می‌کنند و برخی عناصر آن‌ها ممکن است از میان بروند.

از منظر هنر ایرانی ـ اسلامی، چنین فیلم‌هایی می‌توانند به‌عنوان اسناد فرهنگی مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرند؛ زیرا تصویری از پیوند دین، جامعه، هنر و زندگی روزمره مردم ارائه می‌کنند.

برگزاری نمایش و گفت‌وگو درباره «اربعین» در سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران نیز می‌تواند زمینه‌ای برای بازنگری در جایگاه سینمای مستند در ثبت میراث ناملموس ایران فراهم کند. این رویکرد، سینما را از یک رسانه صرفاً سرگرمی‌محور فراتر می‌برد و آن را به ابزاری برای حفظ حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه تبدیل می‌کند.

پایگاه خبری هنری بُراق حامیم معتقد است بازنمایی و بازپخش چنین آثاری می‌تواند به شناخت عمیق‌تر نسل جدید از تنوع فرهنگی ایران و پیوند میان هنر و آیین‌های مذهبی کمک کند.

منبع خبر

اطلاعات ارائه‌شده از سوی موزه هنرهای معاصر تهران درباره برنامه سینماتک و اکران فیلم مستند «اربعین».