غزلیات شکسپیر (سونات‌های شکسپیر ۱ تا ۱۰): نگاهی به گوهرهای ادبیات جهان  + متن انگلیسی

غزلیات شکسپیر

ما از زیباترین مخلوقات می‌خواهیم که نسل بیاورند، تا گل زیبایی‌شان هرگز پژمرده نشود. اما وقتی آن عزیز زمان برسد و بمیرد، وارثی لطیف دارد که یاد او را زنده نگه می‌دارد. تو اما چشم بدوزیده‌ای به زیبایی خود و همچون آتشی که سوخت خود را می‌خورد، شعله‌ات را تنها با خودت تغذیه می‌کنی؛ جایی که نعمت هست، قحطی پدید می‌آوری و خودت بزرگ‌ترین دشمن خویش می‌شوی. ای که امروز زینت جهان و مژده‌دار بهار فریبنده‌ای، شادی درونت را در جوانه‌ی خود مدفون می‌کنی و با خساست، نعمتی را که باید تقسیم کنی هدر می‌دهی. دنیا را دریاب، یا این حریص باش و سهم جهان را همراه خود به گور ببری.

 ۱

From fairest creatures we desire increase,

That thereby beauty’s rose might never die,

But as the riper should by time decease,

His tender heir might bear his memory:

But thou contracted to thine own bright eyes,

Feed’st thy light’s flame with self-substantial fuel,

Making a famine where abundance lies,

Thyself thy foe, to thy sweet self too cruel:

Thou that art now the world’s fresh ornament,

And only herald to the gaudy spring,

Within thine own bud buriest thy content,

And, tender churl, mak’st waste in niggarding:

  Pity the world, or else this glutton be,

  To eat the world’s due, by the grave and thee.

---

وقتی چهل زمستان بر پیشانی‌ات سایه بیفکند و در مزرعهٔ زیبایی‌ات خندق‌های عمیق حُک کند، لباس جوانی که اکنون بر آن می‌بالیدی چون کاغذ کهنه‌ داغان می‌شود و ارزشی نخواهد داشت. آن روز که از تو بپرسند زیبایی‌ات کجاست و گنج سال‌های پربارت در کدام جایگاه نهفته، پاسخ دادن «در چشمان فرورفتهٔ خودم» شرمی جهانی و تحسینی بی‌ثمر است. اما چه بهتر اگر پاسخ دهی: «این فرزند زیبا وارث من است و جمع عمر مرا به دوش می‌کشد.» با چنین ادامه‌ای، تو هنگامی که پیری در راه است جوانه می‌زنی و خون گرم خود را در نسل بعد بازمی‌یابی.

به آیینه‌ات بنگر و چهره‌ای را که می‌بینی بشمار، اکنون وقت آن است که آن چهره، چهره‌ای دیگر بیافریند. اگر امروز بی‌کار نشینی و از ایجاد جانشین باز بمانی، دنیا را فریب می‌دهی و مادری را از نعمت فرزند محروم می‌سازی. کدام شیرزن زیبارویی راضی است که رحم نرمد از باروریِ هنر تو؟ یا کدام عاشق آن‌چنان خودخواه است که قبر خود را بسازد و راه نسل‌های آینده را بندد؟ تو آیینهٔ مادر خویشی و او در تو بهار خردسالی خود را می‌بیند؛ پس از خلال پنجره‌های زمان، با آن همه چین و چروک، این دوران طلایی را تماشا خواهی کرد. اما اگر بی‌نام و نشان بمانی و در تنهایی درگذری، تصویرت نیز با تو خواهد مُرد.

 ۳

Look in thy glass and tell the face thou viewest,

Now is the time that face should form another,

Whose fresh repair if now thou not renewest,

Thou dost beguile the world, unbless some mother.

For where is she so fair whose uneared womb

Disdains the tillage of thy husbandry?

Or who is he so fond will be the tomb

Of his self-love to stop posterity?

Thou art thy mother’s glass and she in thee

Calls back the lovely April of her prime,

So thou through windows of thine age shalt see,

Despite of wrinkles this thy golden time.

  But if thou live remembered not to be,

  Die single and thine image dies with thee.

---

ای زیباییِ بی‌سود، چرا میراث زیبایی‌ات را تنها برای خود می‌خوری؟ طبیعت چیزی را نمی‌بخشد، تنها امانت می‌دهد و چون بخشنده است، به آزادگان می‌بخشد. پس ای خسیس خیره‌سر، چرا دریغ می‌کنی از بخشیدن آنچه به تو عطا شده؟ ای سوداگر بی‌ثمر، چرا با سرمایه‌ای چنین بزرگ دادوستد می‌کنی اما هنوز زنده نمی‌مانی؟ وقتی تنها با خود معامله می‌کنی، خودت را فریب می‌دهی. پس هنگام رفتن طبیعت در طلب حساب، چه میراث قابل قبولی از خود بر جای می‌گذاری؟ زیبایی‌ات که بلااستفاده بمانی با تو دفن می‌شود، و تنها اگر مصرف شود، جانشین تو خواهد شد.

آن ساعت‌هایی که با کار آرام و موسیقی لبخندت را می‌ساختند و نگاه‌ها را به خود می‌خواندند، روزی بر تو چنانی سخت‌گیر خواهند شد که بی‌رحمانه تو را در دام خواهند انداخت؛ و آن نیکی که با زیبایی‌ات به چشم می‌آمد، خود قربانی زمان بی‌وقفه می‌شود که تابستان را به زمستان خشن می‌رساند. شیرهٔ گیاهان سرد می‌شود، برگ‌های شاداب می‌ریزند، و برفِ بی‌رحم، زیبایی را پوشانده همه‌جا را برهنه می‌کند. اگر تقطیر تابستان نمی‌ماند ـ‌آن مایع زندانی در جام بلورین‌ـ زیبایی بی‌یار و یارای یادسپاری می‌شد. امّا گل‌های مقطر تا هنگام زمستان هم شاید جلوه‌شان را ببازند، اما جوهر وجودشان شیرین باقی می‌ماند.

پس پیش از آنکه دست پاره‌پوش زمستان تابستانت را از تو بگیرد، تلخی زیبایی را در شیشه‌ای شیرین کن و آن را چون گنجی نگاه دار. استفاده از آن نه حرام است و نه غارت، بلکه رفاقتی‌ست که کسانی از روی رضایت قرض می‌دهند. با این سرمایهٔ زیبا خویش را به تولد دیگری وا دار، یا اگر ده برابرش کنی، ده‌بار از آن خوشبخت‌تر خواهی بود. اگر ده جانشین برایت زاده شوند، خوشی ده‌گانه خواهی چشید. پس مرگ دیگر چه می‌تواند بکند وقتی که تو در نسل‌های آینده همچنان زنده بمانی؟ مغرور مباش که بیش از حد زیبا هستی تا اسیر مرگ شوی و کرم وارثت گردد.

در مشرقِ آسمان وقتی فروغ لطیف خورشید سر می‌کشد، هر نگاه خاضع در تحسین جلوهٔ نوظهورش سهیم است و با نگاهی حمدش می‌گوید. چون با خستگی از اوج روز فرو می‌افتد و شبیه پیری ناتوان از حرکت بازمی‌گردد، همان چشم‌های وفادار که او را می‌پرستیدند، دیگر به ره دیگری می‌نگرند. چنین‌ای تو که در میانهٔ روزگارت در اوج هستی، بی‌نظر خواهی ماند؛ مگر آنکه برای خود پسری بیاوری تا نامت را در آیینهٔ چشم‌ها جاودان کند.

ای موسیقیِ نغز، چرا ماتم‌آلود گوش می‌دهی؟ شیرینی‌ها با هم دشتی نمی‌سازند، شادمانی با شادمانی همراه می‌شود. چرا آنچه را به تو می‌رسد شادمانی‌ات نمی‌کند، یا تلخی‌اش را بی‌غم می‌پذیری؟ اگر هارمونی اصیلِنغمه‌ها، در آمیختن نت‌ها، آزارِ گوش تو باشد، تنها به نرمی سرزنش می‌کند که چرا اجزایی را که باید با هم آشتی کنند، از هم جدا می‌کنی. بنگر چگونه هر سیمِ یکی چون همسر دیگری است و با هم نغمه‌ای دلپذیر می‌سازند، شبیه پدری شاد، فرزندی خوشبخت و مادری خوشایند که همه در یک هماهنگی بی‌کلام می‌خوانند: «تو اگر تنها بمانی، هیچ‌گاه بی‌همتا نخواهی ماند.»

آیا از آن می‌ترسی که اشکِ بیوه‌ای را بگستری و وا نروی؟ آه، اگر بی‌نسل بمیری، جهان چون بیوه‌ای بی‌همتا بر تو می‌گرید—جهان همسرت می‌شود و همچنان عزادار توست—چون هیچ تصویری از تو پشت سر نگذاشته‌ای تا میان چشمان فرزندانت جاودانه بماند. مردمان، میراث‌ت را چون ولخرج بی‌گمان تغییر جای می‌دهند، اما جهان از زیبایی تو خالی نمی‌ماند؛ جز آن زیبایی که به کار نرود و می‌پوسد. آن دل که به دیگران مهر نورزد و خود را چنین در هم شقه کند، عشق از آن خانه‌ای ندارد.

از شرم انکار کن که دوست‌دار دیگری هستی وقتی برای خودت چنین بی‌پروا هستی. اگرچه ممکن است بسیاری دوستت داشته باشند، اما این که تو هیچ‌کس را دوست نمی‌داری آشکارتر است. آن‌چنان در کینهٔ خود غرقە‌ای که علیه خودت توطئه می‌کنی—می‌کُشی بامداد قصری زیبا را که باید آن را آباد کنی. ای تغییر ده اندیشه‌ات تا دل من نیز تغییر کند: آیا کینه منزلت زیباتری دارد یا عشق ملایم؟ تو همچون حضور خود مهربان باش، یا دست‌کم با خود مهربان باش: برای خاطر من خودت را دیگری کن تا زیبایی‌ات در خویشتن یا در دیگری همچنان بماند.